Moja żydowska Warszawa

Czytelnia Breslera

YI

ברעסלערס ביביליאָטעק

דער הויף פֿון נאָוואָליפּקי 5 איז אַ טונקעלער. אין הויז פֿון דער לינקער זײַט הויף איז אין גאַנצן פֿינצטער און, אַז מען טרעפֿט שוין צו אַן אָפֿענער טיר פֿון א פּאַרטער־וווינונג, לאָזט מען זיך אַראָפּ אויף איין טרעפּל, וווּ די פֿינצטערניש האָט שוין אַ „ממש” – מ׳קאָן זי „אנטאַפּן מיט די הענט”.

גייענדיק איבערן קאָרידאָר, קלאַפּט מען זיך כּסדר אָן אַן עפּעס באַוועגלעכעס, מען איז זיך משער, אַז עס איז אַ מענטש. דער אָנגעקלאַפּטער גיט נישט אַרויס קיין קול, ער וואָרנט נישט, ער בייזערט זיך נישט פֿאַר דער אומפֿאַרזיכטיקייט, געוווינט שוין דערצו.

אָנגעקלאַפּט זיך אָן איינעם און צעשיידט זיך מיט אים, קלאַפּט מען זיך שוין אָן אַ צווייטן – ס׳איז אַ באַוועגונג אינעם קאָרידאָר. אויסגעגאַנגען דעם קאָרידאָר, עפֿנט מען אַ טיר אין אַ צימער אַרײַן, וואָס איז באַלויכטן מיט גאַז־ליכט אַפֿילו אין מיטן טאָג.

פֿונעם צימער שלאָגט אַרויס פּאַרע און אין די ערשטע מינוטן קאַן מען זיך נישט אָריענטירן, וואָס אינעווייניק קומט פֿאָר. ווען דאָס אויג געוווינט זיך אַ ביסל צו, דערזעט מען ביכער. פֿולע פּאָליצעס ביכער, דינע ביכער, גראָבע ביכער, אַלטע, נײַע, מיט פֿאַרשידענע רוקנס פֿון לײַוונט. שוואַרצע לײַוונט, גרויע לײַוונט, געלע, ברוינע. אויף די רוקנס ווײַסע נומערן. פֿון איינס אָן. איין מאָל איינס, צוויי מאָל איינס, פֿינף מאָל. פֿינף מאָל צוויי, דריי, פֿיר, האַלטסט שוין בײַ טויזנט, צוויי טויזנט און ס׳גייט ווײַטער.

די שטוב איז פֿול מיט מענטשן, מענער, פֿרויען, יונגע און אַלטע. אַרבעטער מיט פֿאַרשמירטע הענט און בגדים – גלײַך פֿון וואַרשטאַט געקומען טוישן אַ בוך. מענטשן מיט אויסגעמאַטערטע פּנימער, אײַנגעפֿאַלענע באַקן. מענער מיט לאַנגע האַר און זינט עטלעכע טעג נישט ראַזירטע בערד – אַרבעטסלאָזע. מענטשן מיט פּנימער פֿון אינטעליגענטן, יונגע דאָקטוירים, סטודענטן און שילער. אַלטע לייט, גרויע – פֿון זקנה – אײַנגעהאָרבטע ייִדן. ייִדן מיט בערד און מיט וואַרשעווער קײַלעכדיקע טוכענע „ייִדישע” היטלעך. ייִדן אָן בערד – „ליטוואַקעס” מיט קאַפּעליושן. ייִדן מיט גרינע – פֿון אַלטקייט אָפּגעשאָסענע – „געהאַקטע קאָפֿטעס” בחורים מיט פּאות, אַרונטערגעשאַרטע אונטער די היטלען. ייִנגלעך מיט קײַלעכדיקע היטעלעך אויף די קעפּלעך. מיידלעך מיט צעפּלעך, מיט אַרײַנגעפֿלאָכטענע בענדלעך. „מאַדמואַזעלס” מיט קאַפּעליושן, באַפּוצטע מיט בלומען און אין „מאָדנע” מאַנטלען. באָבעשיס אין שײַטלען און קופּקעס, וואָס ווײַזן אָנציינערדיקע יאַסלעס – אַלע מיט ביכלעך אונטער די אָרעמס.

אונטער דער לאַדע שטייען דרײַ מאַן, איינער אַ הויכער, אַ דיקער, מיט אַ שײַנענדיק פּנים – ברעסלער איז עס.
– „פאַּניע ברעסלער גיט עפּעס גוטס” – בעט זיך אַ באַבעטשקע.
– עפּעס אַזאַס… איך דאַרף דאָך אײַך נישט זאָגן.
– נו, וואָס געפֿאָלן, באָבעשי?
– לעבן און געזונט זײַן זאָלט איר, פּאָניע ברעסלער. אויסגעלייענט שוין אַלע צען טיילן. איצט גיט נאָך עפּעס, אַזאַ, אַזאַ. איר ווייסט דאָך אַליין.

ברעסלער שלעפּט פֿון שאַנק אַ גראָב־בײַכיק בוך, באַצויגן מיט דיקער, גרויער לײַוונט. – נאַט אײַך, באָבעשי, דאָס וואָס איר האָט ליב. ער שטעלט זיך אַוועק מיט דער באָבעשי, דערציילט איר דעם סיפּור מעשׂה. בײַ דער באָבע גלאַנצן די אויגן. – „און די גזלנים זענען זיך טאַקע מגייר?” – פֿרעגט זי. אַ געזונט אויף אײַך, פּאָניע ברעסלער. אַ גוטן טאָג.

אָפּגעפֿאַרטיקט זיך מיט דער אַלטער און שוין רעדט ער מיט אַ שילערין. – „אָגניעם אי מיעטשעם” שענקעוויטשעס האָט איר שוין געלייענט? נאַט־זשע אײַך „פֿאַראַאָן”.
– און איר, דאַכט זיך, לייענט שלום־עליכמען, צופֿרידן, האַ ?
– און מיר גיט „די ווילדע צילקע” – שרײַט אַ מיידל. – איר ווייסט, פּאַניע ברעסלער, איך האָב געזען סעגאַלאָוויטשן. אַזאַ הויכער איז ער, מיט אַ ליולקע.

ס׳שאַרט זיך צו אַן אַרבעטער, ער נעמט מַארקסן אָדער קאַוטסקין. דאָס פּנים בײַ ברעסלערן ווערט ערנסטער, ער שמועסט זיך דורך מיט דעם לעזער. דערלאַנגט אים נאָך אַ גראָב בוך מיט בלעטער באַטריפֿטע פֿון ליכט־חלבֿ.

אַזוי וואַנדערן ביכער פֿון שאַנק צום לעזער, פֿון לעזער אין שאַנק. ביכער מכּל המינים: ביכער, אין וועלכע מיידלעך האָבן אַרײַנגעוויינט זייער ביטערן גורל. ראָמאַנען באַפֿלעקטע, פֿאַרגעלטע פֿון מיטלייד־טרערן. ביכער מיט בלעטער פֿאַרשוואַרצטע, געמישטע דורך פֿאַרהאַרטעוועטע, אויסגעהאָרעוועטע פֿינגער. ביכער, וווּ מענטשן האָבן געזוכט תּשובֿות אויף אַלע פֿראַגן, וואָס האָבן זיי געמאַטערט – דעם תּכלית העולם האָבן זיי געזוכט, אָדער געוואָלט איבערמאַכן אַלץ און געמאַטערט זיך איבער דער פֿראַגע, ווי אַזוי?

מיט אַלע האָט ער געשמועסט, ברעסלער. אַלע זײַנע לעזער האָט ער געקענט. געוווּסט, וואָס זיי לייענען, געוווּסט, וואָס זיי מאַטערט. געוווּסט אַפֿילו, ווער ס׳האָט הײַנט יאָ געגעסן און ווער נישט.

בײַם שרײַב־טיש איז געשטאַנען אַ פֿרוי, אַ בלייכע מיט אַ דין נעזל און בינאָקלען – אַן איידעלע. אין די יונגע יאַרן מן הסתם אַ קורסיסטקע געווען. הײַנט איז זי ברעסלערס פֿרוי – די ביבליאָטעקערין.

זי פֿאַרשרײַבט די קאַוציע – דעם אײַנגעצאָלטן חודש־אָפּצאָל, דאָס גענומענע בוך.
– איר זענט שולדיק פֿאַר זיבן חדשים – רוימט זי אײַן אַ לעזער מיט אײַנגעפֿאַלענע באַקן, מיט פֿלאַמענדיקע אויגן און רויטע שווינדזוכט־פֿלעקן אויפֿן פּנים.
– איך וועל קריגן אַרבעט, מ׳האָט מיר צוגעזאָגט, וועל איך אײַך באַצאָלן פֿאָר דער גאַנצער צײַט. – דער יונגערמאַן פֿאַרהיקעט זיך דערבײַ. אויף זײַן פּנים ווערן די פֿלעקן נאָך רויטער – ער ווייסט, ער זאָגט אַ ליגן. ער וועט קיין אַרבעט נישט קריגן און נישט קאַנען באַצאָלן.

די ביבליאָטעקאַרין רויטלט זיך אויך, ווי זי וואָלט שולדיק געווען,וואָס דער יונגערמאַן קריגט נישט קיין אַרבעט. – נו, עס מאַכט נישט אויס, טרייסט זי אים. איר וועט באַקומען אַרבעט, וועט איר באַצאָלן.
– אַ גוטן טאָג, פּאַניע ברעסלער, שרײַט שוין איבער אַלע קעפּ דער לעזער.
– וואָס האָט איר גענומען? „דער וועג פֿון אַנאַרכיזם”? אַז איר וועט ענדיקן דעם בוך, וועלן מיר אַביסל שמועסן.

אַרויף און אַראָפּ איבערן טיש איז געשפּרונגען אַ יונגערמאַן פֿון אַ יאַר אַכצן מיט אַ לענגער נאָז און מרה־שחורהדיקע אויגן. ער האָט דערלאַנגט די ביכער פֿון שאַנק.

– גיב זיי – רופֿט ברעסלער – אַש׳ס „שטעטל”. – אַה, נומער 1007, מענדעלעס „קליאַטשע” – 989, דינעזאָנס „יאָסעלע” – 825.

אַלע ביכער האָט ער געקענט פֿון אויסנווייניק. אַלע נומערן געוווּסט. פֿון אַן אַלט מוסר־ביכל (דאָס איז אויך געווען בײַ ברעסלערן) ביז שמר׳ס אַ ראָמאַן און ביז אַ לעצטנס דערשינען בוך.

* * *

ברעסלערס ביבליאָטעק איז געווען פֿון די ערשטע ליי־ביבליאָטעקן אין וואַרשע. טויזנטער לעזער האָבן זיך דערצויגן אויף די ביכער, אויסגעבאָרגטע בײַ ברעסלערן.

נאַכט־איין, נאַכט־אויס זענען הונדערטער מענטשן געזעסן ביז באַגינען און געשלונגען יעדעס וואַרט פֿון די ביכער, געשריבענע אָדער איבערגעזעצט פֿון ייִדישע שרײַבער און דיכטער.

נאָך ברעסלערן זענען אַנדערע אויפֿגעקומען צענדליקער אַנדערע האָבן פֿאַרלייגט ביבליאָטעקן, זיי האָבן ברעסלערן אַרויסגעשטויסן, צוגענומען די לעזער. ברעסלער איז געשטאָרבן און זײַן ביבליאָטעק איז איבערגעגאַנגען צו אַנדערע, אָבער דורכגייענדיק נאָוואָליפּקי 5, האָט מען זיך נישט געקאָנט נישט אָפּשטעלן, אַרײַנקוקן אין הויף און שעפּטשען: „ברעסלערס ביבליאָטעק”.

PL

Czytelnia Breslera

Podwórko przy Nowolipkach 5 jest ciemne, zwłaszcza od lewej strony. Kiedy człowiek dotrze wreszcie do otwartych drzwi parterowego mieszkania i wejdzie choćby na jeden schodek, mrok staje się zupełny, można go niemal dotknąć.

Idąc korytarzem, ciągle wpada się na coś, co się rusza. Można się jedynie domyślać, że to człowiek. Potrącony nawet nie piśnie, nie ostrzega z daleka ani też nie złości na niezdarność, przyzwyczaił się już.

Zderzywszy się z jedną osobą, człowiek zaraz wpada na następną, na korytarzu bowiem panuje ruch. Na końcu otwiera się drzwi do pokoju oświetlonego lampką gazową nawet w środku dnia.

Z wnętrza pokoju bije para i przez pierwsze minuty trudno zmiarkować, co się w środku dzieje. Kiedy wzrok już się trochę przyzwyczai, człowiek dostrzega książki – półki pełne książek, cienkich, grubych, starych i nowych, z przeróżnymi płóciennymi grzbietami, czarnymi, szarymi, żółtymi i brązowymi. Na grzbietach białe numery, od jedynki i dalej. Jedynka, dwie jedynki, pięć jedynek. Pięć dwójek, trzy, cztery i tak do tysiąca, dwóch tysięcy i dalej.

W izbie pełno – mężczyzn, kobiet, młodych i starych. Są tam robotnicy z brudnymi rękoma w wysmarowanych ubraniach, prosto z warsztatu przyszli wymienić książkę. Przychodzą ludzie o wymęczonych twarzach i zapadniętych policzkach; mężczyźni z długimi włosami, o twarzach od kilku dni nie golonych – bezrobotni; ludzie wyglądający na inteligentów, młodzi doktorzy, studenci i uczniowie; a także posiwiali, spracowani starcy. Przychodzą brodaci i w okrągłych, warszawskich płóciennych czapkach „żydowskich”, a także Żydzi bez bród – litwacy w kapeluszach. Pojawiają się osobnicy w zielonkawych ze starości, wystrzępionych kapotach oraz młodzi chłopcy z pejsami, z głowami ostrzyżonymi na krótko pod czapkami i tacy z okrągłymi myckami na głowach. Przychodzą dziewczęta z wstążkami wplecionymi w warkocze oraz „mademoiselle” w modnych płaszczykach i kapelusikach przystrojonych kwiatami. Spotyka się także staruszki w szajtlach(jid). szajtl – peruka tradycyjnie noszona przez zamężne kobiety. i jupkach, które pokazują bezzębne dziąsła. Wszyscy mają książki pod pachami.

Za ladą stoi trzech mężczyzn. Jeden jest wysoki, tęgi, o promieniejącym obliczu. To Bresler.
– Panie Bresler, daj Pan coś dobrego – prosi staruszka – coś takiego… no, sami wiecie.,
– Spodobało się, babciu?
– Oby Pan w zdrowiu żył, panie Bresler. Przeczytałam wszystkie dziesięć części. Teraz dajcie mi coś takiego… sami wiecie.

Bresler wyciąga z szafy grubą książkę oprawioną w mocne, szare płótno.
– Macie, babciu. Spodoba się wam.

Bierze staruszkę na bok, streszcza jej fabułę, a kobiecinie aż się oczy świecą.
– A złoczyńcy naprawdę się nawrócili? – dopytuje. – Niech się panu szczęści, panie Bresler. Dobrego dnia.

Ledwo obsłużył staruszkę, już rozmawia z uczennicą.
– Przeczytała już panienka Ogniem i mieczem Sienkiewicza? To niech panienka weźmie teraz Faraona.Klasyka literatury polskiej dostępna była także w języku jidysz. Tutaj prawdopodobnie chodzi właśnie o jidyszowe przekłady dzieł Prusa i Sienkiewicza. Bolesław Prus, Di krojn fun micrajim, przekł. Ezriel Natan Frenk, Wydawnictwo A. Gitlin, Warszawa 1918; Henryk Sienkiewicz, ,em>Mit fajer un szwerd, przekł. Mojsze Blajsztift, Wydawnictwo S. Jatszkowski, Warszawa 1924.
– A pani, zdaje się, czyta teraz Szolema Alejchema. I jak, zadowolona?
– A mnie proszę dać Di wilde cilkeDi wilde cilke – powieść Zusmana Segałowicza wydana w roku 1922, w polskim przekładzie ukazała się w 1929 roku pod tytułem ,em>Cylka z lasu. – woła jeszcze inna dziewczyna – Pan przecież wie, panie Bresler, widziałam SegałowiczaZusman Segałowicz (Białystok 1884 – Nowy Jork 1949) – poeta i prozaik piszący w jidysz; od 1919 roku w Warszawie; od 1948 roku w Nowym Jorku. Dostępne po polsku są jego wspomnienia o warszawskim Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich: Tłomackie 13, przekł. Michał Friedman, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2001.. Jest wysoki i pali fajkę.

Przepycha się także robotnik, który bierze Marksa albo KautskiegoKarl Kautsky (Praga 1845 – Amsterdam 1938) – działacz robotniczy, teoretyk socjalizmu.. Twarz Breslera poważnieje, rozmawia długo z czytelnikiem. Daje mu jeszcze jedną grubą książkę, pochlapaną tu i ówdzie woskiem.

I tak książki wędrują z szafy do czytelników i z powrotem. Książki wszelkiego rodzaju. Takie, nad którymi dziewczęta przelewały łzy z powodu swego nieszczęsnego losu. Powieści pożółkłe i poplamione łzami współczucia. Książki o kartkach poczerniałych i czasem przemieszanych przez spracowane dłonie. Książki, w których ludzie szukali odpowiedzi na wszystkie dręczące ich pytania, szukali sensu świata albo pragnęli go zmieniać i zastanawiali się, w jaki sposób to zrobić.

A Bresler ze wszystkimi rozmawiał. Znał wszystkich swoich czytelników. Wiedział, co czytają, wiedział, co ich dręczy. Wiedział nawet, kto dzisiaj zjadł posiłek, a kto nie.

Za biurkiem stała także kobieta, blada, z wąskim nosem, w okularach – delikatne stworzenie. W młodości z pewnością uczyła się eksternistycznie w gimnazjum. Dziś jest żoną Breslera, bibliotekarką. Zapisuje kaucje, comiesięczną opłatę, wypożyczone książki.
– Jesteście winni za siedem miesięcy – wypomina czytelnikowi z zapadniętymi policzkami, rozgorączkowanym wzrokiem i czerwonymi, gruźliczymi plamami na twarzy.
– Niedługo dostanę pracę, mam już przyobiecaną, wtedy zapłacę za cały okres – młodzieniec się jąka. Plamy na twarzy czerwienieją jeszcze bardziej. Wie, że kłamie. Nie dostanie pracy, nie będzie mógł zapłacić.

Bibliotekarka także czerwienieje, jakby czuła się winna za to, że młody człowiek nie znajduje pracy.
– Nic nie szkodzi – pociesza go – jak dostaniecie pracę, zapłacicie.
– Miłego dnia, panie Bresler – przekrzykuje innych kolejny czytelnik.
– Co wzięliście? Der weg fun anarchizm? Jak skończycie czytać, to sobie porozmawiamy.

Przez stół przeskoczył właśnie chłopak, może osiemnastoletni, z długim nosem, o melancholijnym spojrzeniu. Podawał książki z szafy.
– Daj im A sztetl AszaSzalom Asz (Kutno 1880 – Londyn 1957) – piszący w jidysz prozaik, dramaturg, eseista; bywa nazywany „czwartym klasykiem” literatury jidysz; honorowy prezes jidyszowego PEN-Klubu. W 1904 roku ukazała się jego powieść A sztetl, najnowsze polskie wydanie tego dzieła: Miasteczko, oprac. Monika Adamczyk-Garbowska, Towarzystwo Przyjaciół Janowca nad Wisłą, Janowiec 2003. – wołał Bresler – numer 1007, Di kliacze MendelegoMendele Mojcher Sforim, Mendele Sprzedawca Książek; właśc. Szolem Jankew Abramowicz, (Kopyl 1836 – Odessa 1917) – pisarz, publicysta, nauczyciel; miał ogromny wpływ na kształtowanie się nowoczesnej literatury w językach hebrajskim i jidysz. Jego satyryczna powieść Di kliacze [Szkapa] ukazała się w 1873 roku., numer – 989, Josele DinezonaJankew Dinezon (Nowe Zagóry k. Kowna 1856 – Warszawa 1919) – pisarz, działacz społeczny i oświatowy; wieloletni przyjaciel i współpracownik Icchoka Lejba Pereca, współwydawca serii Di Judisze Bibliotek; w 1899 roku ukazało się jego opowiadanie dla dzieci Josele. – 825.

Znał na pamięć numery wszystkich książek, począwszy od starej książki religijnej (takie też były u Breslera), aż po powieści SzomeraSzomer właść. Nochem Mejer Szajkiewicz (Nieśwież 1849 – Nowy Jork 1905) – autor ponad dwustu popularnych powieści w języku jidysz oraz kilkunastu sztuk teatralnych; dla wielu pisarzy i krytyków stał się symbolem literatury brukowej. i ostatnie nowości.

* * *

Czytelnia Breslera należała do jednych z pierwszych wypożyczalni w Warszawie. Tysiące czytelników wychowało się na książkach wypożyczonych właśnie tam.

Co wieczór setki osób siedziały w czytelni aż do białego rana, chłonąc każde słowo z książek napisanych albo przetłumaczonych na jidysz przez żydowskich pisarzy i poetów.

Wkrótce pojawili się następni. Powstały dziesiątki nowych bibliotek, które wyparły Breslera, zabrały mu czytelników. Bresler zmarł, a jego bibliotekę przejął ktoś inny. Jednak przechodząc przez Nowolipki 5, nie można było przejść, żeby nie zajrzeć na podwórko i szepnąć „czytelnia Breslera”.