Moja żydowska Warszawa

Graniczna 7

YI

גראַניטשנע 7

אייגנטלעך האָבן די אַלע פּאַסירונגען, וועגן וועלכע איך גיי דערציילן, ניט געהאַט קיין ספּעציעלע שײַכות בלויז מיט אונדזער הויף. זיי האָבן זיך אָפּגעשפּילט אויף די וואַרשעווער גאַסן. אָבער געווען איז דאָס, בשעת מיר האָבן געוווינט אין הויף גראַניטשנע נומער 7. און כאָטש פּאַסירונגען זענען דאָס געווען ניט קיין אויסשליסלעך ײִדישע, זיי האָבן געהאַט צו טון מיטן ײִדישן, פּונקט ווי מיטן אַלגעמײנעם שטורעמדיקן וואַרשעווער לעבן. איך וויל פֿונדעסטוועגן דערציילן וועגן זיי, ווייל זיי האָבן זיך אָפּגעפּרעסט אין מײַן זכּרון ווי אַ טייל פֿון „יענע טעג” אין מײַן הײם שטאַט וואַרשע.

דער הויף פֿון גראַניטשנע זיבן, ראָג קרולעווסקע, איז פֿאַר מיר נאָך וויכטיק געווען מיט דעם, וואָס די פֿענסטער פֿון אונדזער וווינונג זענען אַרויס צו דער גאַס, און פֿאַר מײַנע אויגן זענען פֿאַרגעקומען די אַלע שטורמישע געשעענישן אויף די שטיינער פֿון די וואַרשעווער גאַסן. פֿאַרבײַ אונדזער טויער און אונדזערע פֿענסטער האָבן זיך טאָג נאָך טאָג געצויגן די ריזיקע דעמאָנסטראַציעס מיט די רויט־בלוטיקע פֿענער פֿון דער מאַרשאַלקאָווסקע, דורך קרולעווסקע און סענאַטאָרסקע צום טעאַטער־פּלאַץ, אָדער צום פשעיאַזד אין די ײִדישע גאַסן אַוועק. דורך אונדזערע פֿענסטער האָט מען אויך געקענט זען די סצענעס, ווען די קאָזאַקן אויף פֿערד זענען באַפֿעלן די דעמאָנסטראַציעס און געשאָסן, איבערלאָזנדיק פֿאַרוווּנדעטע און געהרגעטע, וואָס די דעמאָנסטראַנטן האָבן נאָכדעם אויפֿגעהויבן און געטראָגן פֿאָרויס פֿאַר די באַלד זיך ווידער צוזאַמענגיסנדיקע דעמאָנסטראַציעס.

איך געדענק די נאַכט טון „נײַנטן יאַנואַר” ווען פֿון פּעטערבורג זענען געהאַט אָנגעקומען די נײַעסן וועגן די בלוטיקע געשעענישן פֿאַרן צאַרישן פּלאַץ, בשעת דער גלח גאַפּאָן האָט געפֿירט אַ פֿרידלעכע דעמאָנסטראַציע פֿון די פּעטערבורגער אַרבעטער מיט אַ פּעטיציע צום קיסר, און דאָס מיליטער האָט געשאָסן אויף די אומבאַוואָפֿנטע דעמאָנסטראַנטן, און איבערגעלאָזט אויפֿן גרויסן פּלאַץ הונדערטער הרוגים. וואַרשע איז ווי עלעקטריזירט געוואָרן פֿון די שוידערלעכע ידיעות און באַשלאָסן צו געבן אַ געהעריקן ענטפֿער. אַ גאַנצן טאָג האָט זיך עפּעס געפֿילט ווי פֿאַר אַ שטורעם. אָבער צעשפּילט האָט זיך עס ערשט, ווען דער אָוונט איז צוגעפֿאַלן. איך האָב קיינמאָל פֿריער אונזער גענענט נישט געזען אין אַזאַ צושטאַנד. די גאַסן זענען געווען אײַנגעהילט אין חושך. אַלע עלעקטרישע ;הויכע לאָמפּן, וואָס זענען בלויז מיט עטלעכע וואַכן פֿריער געהאַט אויפֿגעשטעלט געוואָרן, זענען געווען צעשמעטערט. אַלע געשעפֿטן זענען געווען פֿאַרהאַקט, און אַלע פֿענסטער אין די וווינונגען צו די גאַסן אַרויס זענען געווען טונקל. מ׳האָט דעם חושך טאַקע ווי געקענט אָנטאַפּן מיט די הענט. ווי שוואַרצע סילועטן האָבן זיך מענטשן געפּלאָנטערט און געדרענגט שרעקנדיק אין אַלע זײַטן, איבעררוקנדיק זיך מיט געדומפּטע, אויסגעלאָשענע קולות. פֿון אומעטום האָבן זיך געהערט די טויבע קלעפּ פֿון די העק, מיט וועלכע מען האָט אָפּגעהאַקט שלעסער פֿון די פֿאַרמאַכטע געשעפּטן. באַלד האָבן זיך געהערט די שאַרפֿע גרילצערײען פֿון אַרויפֿגערוקטע אײַזערנע זשאַלוזעס איבער די טירן און פֿענצטער, נאָכגעפֿאָלגט פֿון דעם אימהדיקן געבראָזג פֿון צעשמעטערטן, צעפֿליענדיקן גלאָז, און די הפֿקרדיקע קולות פֿון די טונקעלע פּאַרשוינען, וואָס האָבן זיך אַרײַנגעריסן אין די אויפֿגעבראָכענע געשעפֿטן און אָנגעהויבן ראַבירן און אַרויסוואַרפֿן די סחורות אין גאַס.

דאָ און דאַרט האָבן זיך אויך געהערט די טויבע קלעפּ פֿון קליינע גרופּעס, וואָס האָבן אין דער פֿינסטער געבראָכן און געריסן די אײַזערנע קעסטלעך מיט די געפֿלאָכטענע טעלעפֿאָן־דראָטן, וואָס מ׳האָט נאָר וואָס געהאַט אײַנגעאָרדנט בשעת מען האָט געצויגן די טעלעפֿאָנען אונטער דרערד, אַנשטאָט אויף די סלופּעס ביז דעמאָלט. יעדעס מאָל ווען אַ גרופּע האָט זיך אײַנגעגעבן. אויפֿצוברעכן אַזאַ קעסטל און חרובֿ מאַכן די דראָטן־אַײַנריכטונגען, האָט זיך אין חושך צעטראָגן אַ טריומפֿירנדיקער קאַמף אויסגעשריי, וואָס איז אָפּגעענטפֿערט געווערן פֿון ווײַטע, דומפּיקע עכאָס.

אָבער שרעקלעכער פֿון אַלץ זענען געווען די ריזיקע פֿײַערן, וואָס האָבן אָנגעהויבן אויפֿצופֿלאַמען באַלד פֿון איין און באַלד טון אַ צווייטער זייט גאַסן. דאָס איז מען אין דער פֿינסטער באַפֿעלן די „מאָנאָפּאָלס”, די .בראָנפֿן געוועלבער, וואָס האָבן געהערט צו דער רעגירונג. דער נקמה דורשטיקער המון האָט צעשמעטערט די גרויסע זאַפּאַסן בראָנפֿן־פֿלעשער, אונטערגעצונדן דעם צעגאָסענעם ספּירט, און אַוועקגעלאָזט די געוועלבער מיטן .פֿײַער. עס האָבן געברענט די מאָנאָפּאָלן אויף דער רימאַרסקע, אויף סענאַטאָרסקע, אויפֿן גזשיבאָוו, אויף דער מאַרשאַלקאָווסקע, און די גיהנומדדיקע פֿײַערזײלן האָבן זיך געריסן איבער די דעכער צו די נאַכטיקע הימלען און זיי באַגאָסן מיט אַזאַ העלישקײט, וואָס האָט אויפֿגעשוידערט, געשראָקן און אַנטציקט. וואָס עס האָט נאָך מער געשטאַרקט דעם שוידערלעכן אײַנדרוק און דערמאָנט עפּעס מלחמהדיקס, איז געווען דאָס אָנלויפֿן פֿון דער „סטראַזש אָגניאָווע”, די פֿײַערלעשער, אין זייערע מעשענע קאַסקעס, מיט .די ברענענדיקע שטורקאַצן, און דעם שרעק אָניאָגנדיקן טראָמפּײטערן זייערס. זיי האָבן זיך געלאָזט לעשן די אויסגעבראָכענע שׂרפֿות, אָבער דער צעברויזטער המון האָט זיי פֿאַרטריבן און נישט דערלאָזט זיך צורירן צו די .פֿלאַמענדיקע מאָנאָפּאלן.

איך בין געלאָפֿן איבער די אַזוי אימהדיק פֿינסטערע גאַסן, אונטער דעם בלוטיק־רויט צעפֿלאַמטן הימל. די ציין אין מויל האָבן בײַ מיר זיך געטרייסלט. דאָס האַרץ האָט זיך געוואָרפֿן. איך האָב זיך באַדאַרפֿט דורכרײַסן דאָ צו דער טוואַרדע און דאָ איבערן בריק קיין פּראַגע. בײַ אונדז אין שטוב איז אַ האַלב גוססע געלעגן מײַן שוועסטער עטל, און די מאַמע האָט מיך געשיקט לויפֿן ברענגען מײָנע שוועסטער רבֿקהלע און פּערעלע, .אפֿשר זיך געזעגענען מיט דער קראַנקער. דער צער פֿון דער אייגענער היים האָט זיך אויסגעמישט מיט דעם פּחד און עקסטאַז פֿון די גאַסן אינדרויסן. יעדעס מאָל האָט דאָס אַביסל טונקל געוואָרענע פֿײַער אין ערגעץ אַ „מאָנאָפּאל” ווידער אַמאָל זיך צעפֿלאַקערט אויפֿסנײַ, מסתּמא ווייל מען האָט צעבראָכן אַ נײַעם זאַפּאַס בראנפן־פֿלעשער און צוגעגאָסן צו די הונגעריקע .פֿלאַמען. יעדעס מאָל האָט זיך אין דער פֿינסטערנישצעטראָגן אַ נײַער געבראָזג פֿון צעבראָכענע שויבן און אויפֿגעריסענע געוועלבער, און אַ נײַער נצחון־אויסגעשרײ פֿון הונדערטער שוואַרצע סילועטן, וואָס האָבן זיך גענומען אַרויסוואַרפֿן פֿון דאָרט די פּעק מיט סחורות.

קיין פּאָליציי אָדער מיליטער האָט זיך אין ערגעץ נישט געוויזן. בײַ אַזעלכע פֿאָלקס־אויסברוכן פֿלעגן געווענלעך פֿאַרשוווּנדן ווערן אַלע פּאָליצײאישע און מיליטערישע פּאַטרולן. ווער ס׳האָט אָנגעפֿירט סײַ מיט די רעוואָלוציאָנערע מחנות, וואָס .האָבן אין דער פֿינסטער געריסן שטיקער פֿון דעם פֿאַרהאַסטן שׂונא, און סײַ מיט די גרופּעס אונטערוועלט־מענטשן, וואָס האָבן זיך באַלד באַוויזן און אָנגעהויבן ראַבירן, .איז נישט געווען צו זען. וואַרשע איז געווען הפֿקר. און אין דעם געשפּענסטיקן חושך און גיהנומדיקן טומל פֿון דער נײַנטער־יאַנואַר־נאַכט בין איך געלאָפֿן צוזאַמענברענגען די איבערגעשראָקענע קרובֿים צו דער שטאַרבנדיקער שוועסטער…

אין זכּרון אײַנגעקריצט האָט זיך מיר אויך די בלוטיקע נאַכט פֿון זיבעצנטן אָקטאָבער, די נאַכט פֿון דער פֿאַרראַטערישער צאַרישער קאָנסטיטוציע. אַ גאַנצן טאָג האָבן זיך געצויגן פֿאַרבײַ דער גראַניטשנע־גאַס ריזיקע דעמאָנסטראַציעס. ווי צוזאַמענגעשמידטע אײַזערנע ווענט האָבן זיך צוזאַמענגעשלאסן די אָרעמס אָן די רייען דעמאָנסטראַנטן. קולות און געזאַנג האָבן זיך געהויבן איבער די רויטע פֿענער, איבער די טראַנספּעראַנטן מיט די רעוואָלוציאָנערע לאָזונגען. ס׳האָבן געשאַלט די ווערטער:

”קרעוו נאַשאָן דלוגאָ לעיאָן קאַטי,
ווטשיאָנזש פּלינאָן לודו גאָזשקע לזי.
נאַדעידזשע יעדנאַק דזשיען זאַפּלאַטי
סענדזשאַמי וווּווטשאַס בענדזשיעם מי”.

און באַלד דער רונערנדיקער צורוף:

”דאַלעי וויענץ, דאַלעי וויעץ, ווזניעשמי שפּיעוו!”…

די דעמאָנסטראַנטן האָבן געזונגען טריאומפֿירנדיק, נצחונדיק. פֿון פּעטערבורג האָבן זיך געטראָגן די נײַעסן, אַז ענדלעך האָט זיך אײַנגעגעבן ארויסצורײסן בייט צאַרישן שׂונא די גרויסע הנחה – אַ קאָנסטיטוציע, וואָס גאַראַנטירט דעם פֿאָלק ברייטע פּאָליטישע פֿרײַהייט. און וואָס מער ס׳איז צוגעפֿאַלן די נאַכט, אַלץ קטורמדיקער, נצחונדיסער און פֿאַרשכּורנדיקער זענען געוואָרן די זיך ציִענדיקע דעמאָנסטראַציעס. די פֿרײד האָט זיך געריסן פֿון אַלע העלדזער. קינד און קייט האָט זיך אָנגעשלאָסן אָן די דעמאָנסטראַציעס. פֿון דער טוואַרדע, פֿון דער גזשיבאָווסקע, פֿון דער: פּאָנסקע, פֿון דער שליסקע, פֿון דער קראָכמאַלנע, פֿון דער גנוינע, מוז אומעטום האָט מען געשטראָמט און זיך אַרײַנגעגאָסן אין די מענטשן כוואַליעס, וואָס האָבן זיך געריסן פֿון די ווײַטע קריסטלעכע גאַסן. אַלע האָבן זיך געלאָזט צום טעאַטער־פּלאַץ, דאַרט וווי ס׳האָט זיך געפֿונען דאָס „ראָט־ הויז” מיט זײַנע באַרימטע קעלער־תּפֿיסות. דער אַלגעמיינער רוף איז גע ווען: באַפֿרײַען די פּאָליטישע אַרעסטאַנטן!

איך בין אויך מיטגעריסן געוואָרן מיט דער אַלגעמיינער פֿרײד און האָב זיך געפֿונען אויפֿן טעאַטער־פּלאַץ, אויף דעם גרויסן סקווער אַרום דעם פֿאַרצוימטן גערטל מיט די נידעריקע אײַזערנע שטאַכײטן. דער פּלאַץ; איז געווען פֿאַרפֿלײצט מיט צענדליקער טויזנטער מענטשן, וואָס האָבן אויך פֿאַרנומען די גאַסן אַרום. אַלץ איז געווען באַגאָסן מיט דעם ליכט פֿון די גרויסע הענגענדיקע עלעקטרישע לאָמפּן. אָבער ליכטיקער און שטראַלנדיקער איז געווען דער באַלקאַן אויפֿן ערשטן שטאָק פֿון ראָטהויז, וואָס איז געווען באַהאַנגען מיט רויטע פֿענער, און וווּ עס זענען געשטאַנען די פֿירער פֿון די רעוואָלוציאָנערע פֿאַרטײַען און האָבן אַראָפּגערעדט צו דער הויל קעפּיקער מאַסע.

יעדעס מאָל איז דער פּלאַץ אויפֿגעריסן געוואָרן פֿון די זיך אַרויסרײַסנדיקע הוראַ אויסגעשרייען. די הורראַאַס האָבן זיך געצויגן לאַנג און פֿרײדיק – דאָס האָט זיך יעדעס מאָל געעפֿנט דער טויער פֿון ראָטהויז און אַן אַנדער גרופּע אַרעסטירטע איז אַרויסגעלאָזט געוואָרן. די גרופּע איז באַפֿעלן געוואָרן פֿון דער צעשטראַלטער מאַסע. מ׳האָט די באַפֿרײַטע, געכאַפּט קושן, האַלדזן, און אויף די הענט ממש איבערגעגעבן צו די אַרומיק וואַרטנדיקע. ווי אַ ווירבל ווינט האָט יעדעס מאָל אויפֿגעשטורעמט. דער געשריי:
„ניעך זשיע וואָלאָנשטש!” (זאָ לעבן די פֿרײַהייט). די מאַסע האָטמיטגעשריגן, זיך מיטגעקושט און מיטגעיובֿלט. אַרום זיך האָב איך געזען אַ ים פֿון פֿרײדיק פֿאַרשיכּורטע פּנימער. יונגע, אַלטע, ײִדן, קריסטן, רײַך געקליידטע, אָרים געקליידטע. מאַמעס מיט קינדער אויף די הענט. טאַטעס מיט קינדער רײַטנדיק אויף די אַקסלען.

אָבער מיטאַמאָל איז ווי אַ ציטער דורכגעלאָפֿן איבערן גאַנצן פּלאַץ. פֿון אַ זײַטיקער גאַס איז אָנגעקומען צורײַטן אַן אָפּטײל פֿון קאָזאַקן און זיך געלאָזט דורכרײַסן צום סקווער דורך דער געדיכטער מאַסע. אויף איין מינוט האָט קיינער נישט געוווּסט וואָס צו טון. עפֿענען פֿאַר זיי אַ וועג ,און ארויפֿלאָזן זיי אויפֿן סקווער, אָדער נישט? זענען זיי די אַמאָליקע פֿאַרהאַסטע משחיתים, וואָס וועלן באַנוצן זייערע נאַגײַקעס און שווערדן? ווייסן זיי נישט, אַז דער צאַר האָט געשאַנקען פֿרײַהײט”? אָבער די קאָזאַקן אויף די קליינע פֿערדלעך האָבן זיך נישט גענומען צו די שווערדן. זיי האָבן .באַגריסט די מאַסע. עס האָבן זיך געעפֿנט ווי צוויי ווענט און מען האָט געלאָזט דורכרײַטן דעם אָפּטייל רײַטערס. זיי זענען דורכגעריטן אַרום און :אַרום דעם גאַנצן סקווער אונטער די פֿריידיקע אויסגעשרייען פֿון די טויזנטער, וואָס האָבן געענטפֿערט אויף זייערע האַנט־נויגונגען. און די קאָזאַקן זענען אַוועק אויף דעם זעלבן וועג ווי זיי זענען געקומען.

דער אומפֿאַרשטענדלעכער אויפֿטריט פֿון דעם קאָזאַקן־אָפּטײל האָט נאָך מער פֿאַרשטאַרקט די פֿרײד און דעם גלויבן פֿון דער מאַסע אויפֿן סקווער. איך האָב זיך נישט געקענט צוריקהאַלטן און בין אָן אָטעם געלאָפן אַהיים אויף גראַניטשנע, כּדי אַרויסצורײַסן פֿון שטוב די מאַמע אָדער כאָטש די שוועסטער – וועלכע האָבן שוין איצט געוווינט מיט אונדז צוזאַמען – זיי זאָלן קומען זען מיט זייערע אייגענע אויגן די גרויסע פֿרײדאון די גרויסע פֿרײַהייט. איך האָב זיך קוים אײַנגעבעטן בײַ מיין ייִנגערער רבֿקהען און איר מאַן, זיי זאָלן מיטקומען מיט מיר צום טעאַטער־פּלאַץ.-דאָרט האָט נאָך אַלץ אָנגעהאַלטן דער פֿאַרשיכּורנדיקער ענטוזיאַזם אַרום דעם באַלקאָן מיט די רעדנער און דעם טויער, פֿונוואַנען עס זענען געהאַט אַרויסגעקומען די גרופּעס פּאָליטישע אַרעסטירטע. די מאַסע איז גאָרנישט מיד געווערן זיך צו פֿרײַען מיט דער אַזוי לאַנג דערוואַרטער פֿרײַהייט.

אָבער מיין שטענדיק איבערגעשראָקענע שוועסטער האָט לאַנג נישט געקענט אויסהאַלטן צווישן דער צעברויזטער מאַסע. נאָך עטלעכע מינוט פֿון מיטפֿרײַען זיך, האָט זי אָנגעהויבן פֿאָדערן: „שוין גענוג. כ׳הָאב שוין גענוג געזען. קומט אַהיים”. איר פֿאָדערונג איז געווען אַזוי שטאַרק, אַז ס׳האָט נישט געהאָלפֿן קיין באַרויִקן זי. און מיט א סך בענקשאַפֿט האָב איך זיך געשיידט פֿון דעם טעאַטער־פּלאַץ, וואָס האָט זיך ממש געוויגט פֿון ענטוזיאַזם און ניציק. מיר האָבן לאַנגזאַם זיך געלאָזט גיין צו דער גראַניטשנע גאַס. אָבער ווען מיר זענען בלויז געווען האַלב וועגנס, בײַ דער זשאַביע גאַס, האָבן זיך שוין דערטראָגן צו אונדז פֿון טעאַטער־פּלאַץ די פֿאַרצווייפֿלטע קולות פֿון דער באַפֿאַלענער מאַסע, און מיר האָבן שוין געזען די אַנטלויפֿנדיקע פֿון דער גרויסער בהלה, וואָס דאַרט האָט אויסגעבראָכן.

מיר האָבן געשווינד געאײַלט אין אונדזער הויף אַרײַן. דורך די פֿענסטער האָבן מיר נאָך געזען לויפֿן מענטשן מיט צעפֿליקטע קליידער און פֿאַרבונדענע קעפּ. מיר האָבן זיך קוים געקענט דערוואַרטן ביז אינדערפֿרי, ווען ס׳איז באַקאַנט געווערן די שרעקלעכע נײַעס, ווי די מענטשן אויפֿן טעאַטער־פּלאַץ זענען באַפֿאַלן געווערן פֿון אַלע זײַטן פֿון זשאַנדאַרן און קאָזאַקן מיט די ביקסן און הוילע שווערדן. אַזוי אַז הונדערטער זענען צעשניטן, צעטרעטן און צעשטעכן געווערן אויף די שפּיציקע שטאַכײטן פֿון סקווער, ווען זיי האָבן זיך געוואָלט ראַטעווען. דאָס אייגענע איז אויך פֿאָרגעקומען בײַם „פּאַוויאַק” אויף דער גענשע־גאַס, וווּ די ײִדישע רעוואָלדציאנערן האָבן אָנגעהויבן צו באַפֿרײַען די פּאָליטישע אַרעסטירטע, וואָס זענען דאַרט געזעסן. מ׳האָט די מאַסע פֿאַרנאַרט, זיי מכּלומרשט נאָכגעגעבן זייערע פֿאַרלאַנגען, און באַלד דערויף זיי מערדערלעך באַפֿאַלן. אַזוי האָט זיך געענדיקט די פֿריצײַטיקע פֿרײד איבער דער געפֿעלשטער קאָנסטיטוציע אין דער נאַכט פֿון זיבעצנטן אָקטאָבער.

די אַנטוישונג מיט דער כּלומרשט געשענקטער קאָנסטיטוציע האָט געבראַכט מיט זיך א סך פֿאַרביטערונג און שרעק. איבערהויפּט פֿאַר דער וואַרשעווער ײִדישער באַפֿעלקערונג. פֿון רוסלאַנד האָבן אָנגעהויבן אָנקמען מוראדיקע ידיעות פֿון געגרייטע פּאָגראָמען אויף ײִדן. ס׳האָבן זיך אָנגעהויבן פֿאַרשפּרײטן קלאַנגען, אַז אויך וואַרשע וועט נישט אויסמײַדן קיין פּאָגראָם. מ׳האָט געשמועסט, אַז די רעגירונג ברענגט ביסלעכווײַז מחנות רוסישע כוליגאַנעס פּאָגראָמשטשיקעס, און האַלט זיי ערגעץ גרייט אויף אַ געוויסן טאָג, ווען ס׳דאַרפן זיך אָנהייבן די בהלות. מ׳האָט דערציילט, אַז דאָ און דאַרט האָט מען געזען עפּעס פֿאַרדעכטיקע פּאַרשוינען, אין רוסישע בלוזעס און היטלען. און איך געדענק אַ פֿרימאָרגן, ווען די מאַמע איז אַ צום טויט דערשראָקענע אַרויפֿגעקומען אין שטוב און מיך אויפֿגעוועקט פֿון שלאָף, דערלאַנגענדיק מיר אַ ווייס, איינזײַטיק צײַטונגס־בלאַט, וואָס האָט געהאַט אויף זיך בלויז עטלעכע קורצע שורות אי! העברעאיש. דאָס איז געווען אַן עקסטראַ־־אויסגאַבע פֿון „הצפֿירה”.

נחום סאָקאָלאָוו, דער רעדאַקטאָר פֿון „הצפֿירה”, איז גראַד דעמאָלט געהאַט געווען אין פּעטערבורג, און דאָס האָט ער אַלאַרמירט די וואַרשעווער ײִדן מיט זײַן וואָרענונג־דעפּעשע, וואָס די צײַטונג האָט אַרויסגעלאָזט אויף אַ גאַנצער ליידיקער זייט. בלויז די איינע דעפּעשע. איך .האָב מיט שרעק געלייענט, אומגעפֿער: „ײִדן, זײַט געוואָרנט, זײַט גרייט. פֿון זיכערע קוועלן האָב איך זיך דערוווּסט, אַז די „שוואַרצע באַנדעס”, וואָס זענען אַרײַנגעבראַכט געווערן קיין וואַרשע אײַנצואָרדענען אַ ײִדישן פּאָגראָם, דאַרפֿן מאָרגן אַרויסטרעטן”.

איך האָב געשווינד אַרויפֿגעכאַפּט אויף זיך די קליידער און זיך געלאָזט אַראָפּ אויפֿן הויף. די טויט בלאַסע מאַמע נאָך מיר. אונטן איז שוין געווען אַ שטאַרקע בהלה צווישן די שכנים. דער טויער איז געווען פֿאַרשלאָסן און אונטערגעשפּאַרט מיט אַ זייער גראָבן קלאָץ, מען זאָל נישט ;קאָנען עפֿענען פֿון דרויסן. אויפֿן גאַס זענען אַלע ײִדישע געשעפֿטן געווען פֿאַרהאַקט. דערשראָקענע שכנים, קורץ געקליידטע, לאַנג געקליידטע, וואָס האָבן זיך געווענלעך נישט אָנגעקערט איינער מיטן אַנדערן, האָבן זיך איצט צוזאַמען געפּילדערט און זיך גערוטן. אַזוי האָט דער יחסנותדיקער הער שטיצער, בײַ וועמען די מאַמע האָט געהאַלטן די רעסטאָראַנען אונטן אין הויף, און וועלכער פֿלעגט זיך תּמיד האַלטן ווײַט פֿון אַלעמען, האָט איצט, אַ שטאַרק דערשראָקענער, זיך געעצהט מיט דעם חסידישן רב מענדל שנײווײַס פֿון דעם גבֿירישן טאַבאַק־געשעפֿט. מאַמעס האָבן געזאַמלט אַרום זיך די צעשראָקענע קינדער. די נישט דײַטלעכע באַוועגונג און אָפּגעריסענע קלאַנגען, וואָס האָבן זיך דערטראָגן פֿון יענער זײַט פֿאַרמאַכטן טויער, האָבן נאָך פֿאַרשטאַרקט דעם אומבאַוווּסטן פּחד.

איך האָב געפֿאָדערט, מען זאַל מיר עפֿענען דעם טויער. מען טאָר דאָך נישט זיצן מיט קיין פֿאַרלייגטע הענט. אין קאָפּ איז געגעבן אַ שווים אויף: זעלבסטשוץ. וווּ קאַן מען זיך פֿאַרבינדן מיט דער „זעלבסטשוץ”, וועגן וועלכער מ׳האָט זיך שטילערהייט נאָך געהאַט געסודעט אין די לעצטע טעג. אָבער דאָ איז די מאַמע צוגעפֿאַלן, און די איבעריקע האָבן צוגעהאָלפֿן: ניין, כ׳וועל ניט גיין. מ׳וועט מיך נישט אַרויסלאָזן פֿון הויף. כ׳בין נאָך צו יונג פֿאַר אַזעלכע זאַכן… כ׳געדענק ווי כ׳האָב זיך געשעמט צו זען ווי די מאַמע וויינט פֿאַר פֿרעמדע מענטשן. און מיר האָט זיך אויסגעוויזן, אַז דער זוניקער פֿרימאָרגן האָט פֿאַרשפּרײט עפּעס אַ פֿינסטערניש אין דעם הויף מיטן פֿאַרמאַכטן טויער און צעשראָקענע שכנים.

קיין פּאָגראָם איז דעמאָלט נישט געווען. מען האָט פֿאַרזיכערט, אַז צוליב דעם שנעלן אַרײַנמישן זיך פֿון די רעוואָלוציאָנערע פֿאַרטײַען, די ײִדישע פּונקט ווי די פּוילישע, וואָס האָבן אויף גיך אָנגעהויבן צו אָרגאניזירן די באַפֿעלקערונג אין זעלבסטשוץ־אָפּטײלן, האָט די מאַכט זיך נישט דערוועגט אויסצופֿירן אירע פֿינסטערע פּלענער. אָבער עס האָבן זיך געצויגן אומרויִקע, דערוואַרטונגפֿולע טעג, און נאָך שרעקפֿולערע געבט. אונזער הויף – פּונקט ווי אַלע אַנדערע וואַרשעווער ײִדישע הייף – איז מאָביליזירט געוואָרן. יעדע נאַכט האָט אַן אַנדער גרופּע פֿון די אײַנוווינער געמוזט וואַכן. און ס׳איז געווען אײַנגעשטעלט אַ סיגנאַל-סיסטעם, אז טאָמער חלילה וועט זיך „עפּעס אָנהייבן” אין מיטן דער נאַכט, זאַל מען באַלד קאַנען צו וויסן געבן און מאָביליזירן די שכנותדיקע הייף. שטילערהייט האָט מען גערעדט, אַז די גרופּן זענען אַפֿילו באַזאָרגט געוואָרן מיט געווער. געהיימע רעוואָלוציאָנערע פּאַטרולן האָבן זיך אין די נעכט אַפֿילו דורכגעריסן און קאָנטראָלירט, צי די וואַך־גרופּן אין די הייף זענען אויף זייערע ערטער.

אַזוי זענען פֿאַרגאַנגען עטלעכע וואָכן, ביז די שרעק איז פֿאַראיבער, און דאָס ײִדישע לעבן האָט אָנגעהויבן צוריק אָנצונעמען זײַן נאָרמאַלן גאַנג.

מיר איז אין יענע טעג געווען באַשערט צו זײַן נאָענט בײַ אַ געשעעניש, וואָס האָט אויפֿגעטרייסלט גאַנץ, און איבערהויפּט דאָס ײִדישע וואַרשע. ווען דער ײִדישער בחור ברוך שולמאַן האָט מיט אַ באָמבע אויפֿגעריסן דעם פֿאַרהאַסטן צורר ישׂראל קאָנסטאַנטינאָוו. מיר איז אויסגעקומען צו זײַן אויף דער באַגנע־גאַס, אַרום דער שווענטאָקזשיסקע. ס׳איז געווען אַ זוניקער, ליכטיקער נאָכמיטאָג. אָבער מ׳האָט אַלײן נישט געוווּסט פֿאַרוואָס. עפּעס ווי אַ נערוועזע אומרואיִקײט האָט ווי געשוועבט אין דער לופֿט. כאָטש קיין נערוועזיטעט האָט אין יענע צײַטן קיינמאָל נישט געפֿעלט אין די וואַרשעווער גאַסן, אָבער יענעם נאָכמיטאָג האָט עם זיך באַזונדערס געפֿילט. מענטשן האָבן זיך אומרואיִק באַוועגט אין דער געגנט אַרום. עפּעס האָבן די טראַמווײַען, וואָס האָבן געפֿירט צו דער מאַרשאַלקאָווסקער־גאַס, זיך פֿאַרהאַלטן. צי אימיצער האָט זיי פֿאַרהאַלטן. האָט מען אימיצן איבערגעפֿאָרן? צי האָט אימיצער געחלשט פּונסט אויף די טראַמווײַ שינעס?

פּלוצים איז דער גאַנצער אַרום ווי אויפֿגעריסן געווערן דורך אַ שוידערלעכער אויפֿשטעלונג. די פֿענסטער אין די הײַזער האָבן געפּלאַצט און זיך צעשאָטן מיט אַ מוראדיקן געבראָזג. און אין דער זעלבער סעקונדע, ווי איבער די כוואַליעס פֿון דער צעטרייסלטער לופֿט, האָבן זיך צעטראָגן די עטלעכע שוידערלעך פֿריידיקע ווערטער: „קאָנסטאַנטינאָוו אין דערהרגעט געווערן!”…

וואָס די בשׂורה האָט דעמאָלט געמיינט, איז זיך שווער פֿאָרצושטעלן. קאָנסטאַנטינאָוו איז געווען דער פֿאַרהאַסטסטער און געפֿערלעכסטער צאַרישער הענקער בײַ דער וואַרשעווער באַפֿעלקערונג, איבערהויפּט צווישן ײִדן. געווען איז ער נישט קיין הויכער באַאַמטער, בלויז א געהילפֿס־־קאָמיסאַר פֿון 8טן צירקל. ער האָט זיך אָבער אויסגעצייכנט מיט זיין שרעקלעכער אַכזריות און דעגענערירטן סאַדיזם, מיט וועלכן ער פֿלעגט פּײַניקן יעדן פֿאַרדעכטיקטן רעוואָלוציאָנער, וואָס האָט געהאַט דאָס אומגליק אַרײַנצופֿאַלן אין זײַנע הענט. ווער שמועסט נאָך אויב דער קרבן איז געווען אַ ײִד. זײַן בלויזער נאַמען האָט אָנגעוואָרפֿן שרעק און שוידער.

ווען דער פֿעסט געבויטער, רויטהאָריקער קאָנסטאַנטינאָוו, מיט זיין רציחהדיק פּנים און בלוטדורשטיקע אויגן, פֿלעגט זיך באַווײַזן איבער די ײִדישע גאַסן, אָן דער שפּיץ פֿון אַ מיליטערישן פּאַטרול, האָבן זיך די גאַסן אָפּגעלײדיקט ווי בשעת אַ מגפֿה. דער שטראָם פֿון גאַסן־פֿאַרקער פֿלעגט זיך מיט אַמאָל אַ ווענד טון אין איין זײַט – אַוועק פֿון דאַרט וווּ קאָנסטאַנטינאָוו איז געגאַנגען. יעדער איינער האָט אײַליק געוואָרנט די אַנטקעגנקומענדיקע: „צוריק! קאָנסטאַנטינאָוו גייט!” און ווי פֿון אַ כּישוף באַווירקט האָט מען זיך שוין מעכאַניש געגעבן אַ דריי אויס, און אָנגעהויבן צו שפּאַנען צוריק, אַוועק וואָס ווײַטער. אָבער וויי איז געווען דעם, וואָס האָט זיך נישט געקענט אַרויסדרייען, אָדער איז צופֿעליק אײַנגעפֿאַלן אין קאָנסטאַנטינאָווס הענט. ער האָט פֿאַרכאַפּט אָן שום אײַנזעעניש. און דאָרט אין קעלער פֿון 8טן צירק? פֿלעגט ער זיך שוין אַלײן פֿאַרנעמען מיטן „אויספֿאָרשן” די אַרעסטירטע. די שכנים פֿון די אַרומיקע ײִדישע הײַזער זענען געווען עדות פֿון די יאָמערלעכע געשרייען, וואָס פֿלעגן זיך טראָגן יעדע נאַכט פֿון צירקל־קעלער.

ס׳איז געווען דערבײַ אויך אַ רײַן ײִדישער מאָמענט. וועגן קאָנסטאַנטינאָווס באַזונדערער שֹנאה צו ײִדישע אַרעסטאַנטן האָט מען אין וואַרשע דערציילט פֿאַרשידענע געשיכטעס. ס׳האָט דאָ געשפּילט אַ ראָלע אַ ייִדישע פֿרוי. די אַדאָפּטירטע טאָכטער פֿון דעם גבֿירישן נאַלעווקער גאַלאַנטעריע־סוחר שמואל טויבענהויז. מיט עטלעכע יאָר ֿפרִיער האָט שמואל טויבענהויז געהאַט געקראָגן די קאָנצעסיע פֿאַרן פֿאַרווײַלונג־פּלאַץ אין מוראַנאָווער פּאַרק. דאָרט וווּ ס׳איז שפּעטער געווען דאָס באַרימטע ײִדישע מוראַנאָווער טעאַטער. קאָנסטאַנטינאָוו איז דעמאָלט געווען געהילפֿס־קאמיסאַר אין פֿערטן, מוראַנאָווער צירקל, און געהאַט די אויפֿזיכט איבער דעם פּאַרק, וווי ס׳פֿלעגט זיך מערסטנס פֿאַרווײַלן די אָרימערע ײִדישע באַפֿעלקערונג. איינמאָל האָט ער דאַרט דערזען און זיך באַקענט מיט טויבענהויזס טאָכטער, אַ בילד שיינע יונגע גרושה. ער האָט, זאָל עס הייסן, זיך שטאַרק אײַנגעליבט אין איר. אָבער זי האָט פֿון אים נישט געוואָלט הערן, און אין גיכן חתונה געהאַט פֿאַר אַ געוויסן נײַפֿעלד. דאָס האָט דעם פֿאַרצווייפֿלטן קאָנסטאַנטינאָוו, וועלכער איז ביז דעמאָלט געהאַט געווען אַ נישקשהדיקער גוי, געבראַכט אין אַזאַ צאָרן, אַז ער איז געוואָרן אַ שׂונא ישׂראל. און שפּעטער, ווען די רעוואָלוציאָנערע באַוועגונג האָט זיך צעוואַקסן, און ער איז אַריבערגעפֿירט געוואָרן אין 8טן צירקל אין האַרץ פֿון דער ײִדישער געגנט, האָט ער זיך גענומען אויסלאָזן זײַן גאַנצע שֹנאה מערסטנס צו די ײִדישע אַרעסטירטע, וואָס זענען אײַנגעפֿאַלן אין זײַנע הענט.

קאָנסטאַנטינאָווס שֹנאה צו ײִדן איז שמעטער נאָך פֿאַרגרעסערט געוואָרן צוליב דעם פֿאָרפֿאַל, וואָס האָט אים פֿאַרשאַפֿט אַ סך שרעק און בושה. אין אַ שבת אינדערפֿרי, איז ער אויף פּאַנסקע־גאַס, בשעת ער איז געגאַנגען אַלײן, אָן זײַנע היטערס, באַפֿאַלן געוואָרן פֿון אַ מחנה ײִדישערעוואָלוציאָנערן, צוזאַמען מיט אַ גאַנצן המון, וואָס האָבן דערזען אַ שעתהכושר זיך אָפּצורעכענען מיט דעם פֿאַרהאַסטן רשע. מען האָט אים געוואָלט צערײַסן אויף שטיקער. אָבער אין דעם אַלץ גרעסער ווערנדיקן עולם האָבן זיך געפֿונען גענוג אַזעלכע, וואָס האָבן געזען די סכּנה פֿון טויטן אים. מען האָט אים אָפּגעראַטעוועט. דער המון האָט זיך נאָר באַגניגנט, וואָס מ׳האָט בײַ אים צוגענומען זײַן רעוואָלווער מיט דער שווערד, אים אַראָפּגעריסן די עפּאָלעטן און דאָס פּאָליצײאישע היטל, און מיט אַ חוזק־פֿראַדל אים צוגעפֿירט נאָענט צום צירקל און אים אָפּגעלאָזט. פֿון דעמאָלט אָן האָט קאָנסטאַנטינאָווס אַכזריות נישט געהאַט קיין גרענעץ. ער האָט טעראָריזירט די גאַנצע גענענט אַרום. ער האָט פֿאַרשטאַרקט די צאָל סאָלדאַטן אין די פּאַטרולן, מיט וועלכע ער איז געווען אַרומגערינגלט. ס׳האָט געהייסן, אַז איצט איז ער שוין אומצוטריטלעך. און מיטאַמאָל, דער שרעקלעכער באָמבע־אויפֿרײַס, און די בליץ־שנעלע ידיעה – קאָנסטאַנטינאָוו צעריסן אויף שטיקער…

פֿאַרשפּאַרט צו זאָגן, אַז איך, פּונקט ווי אַלע אויף דער באַגנע און די אַרומיקע גאַסן, האָבן זיך באַלד אָפּגעטראָגן. ווייל פֿון דער מאַרשאַלקאָווסקע, וווּ דער אויפֿרײַס איז פֿאַרגעקומען, האָט זיך גלײַך דערהערט אַ שטאַרקע שיסערײ. דאָס האָבן די סאָלדאַטן פֿון קאָנסטאַנטינאָווס פּאַטרול געהאַט אַ באַפֿעל, אַז ווען מיט אים וועט עפּעס פּאַסירן, זאַלן זיי שיסן רעכטס און לינקס.

ס׳האִט נישט לאַנג געדויערט און ס׳איז באַוווּסט געוואָרן, אַז דער גאָמבע־וואַרפֿער איז געווען דער ײִדישיער בחור ברוך שולמאַן, אַ מיטגליד פֿון דער „באָייּוווקע” בײַ דער „פּ.פּ.ס.”, די פּוילישע סאָציאַליסטישע פּאַרטײ. ער האָט געהאַט געטראָגן די פֿאַרשטעלטע באָמבע נאָכגעהאַנגען אויף דער ברוסט, און אים האָט זיך אײַנגעגעבן, טראָץ די פּאַטרול־סאָלדאַטן, צוצוקומען ביז צום ראָג מאַרשאַלקאָווסקע און שווענטאָקזשיסקע, וווי קאָנסטאַנטינאָוו האָט פּאַטרולירט. די קראַפֿט טון דער באָמבע איז געווען אַזוי שטאַרק, אַז קאָנסטאַנטינאָוו איז אויגנבליקלעך צעריסן געוואָרן, און שטיקער פֿון זײַן קערפּער האָט מען געפֿונען הענגען אויף די אַרומיקע באַלקאָנען און געזימסן פֿון די הײַזער. די צאָל מענטשן, וואָס .זענען צוזאַמען מיט אים געהרגעט געוואָרן וואָלט געווען אַ סך גרעסער, ווען נישט די פֿאָרזיכט מיטלען, וואָס די אָנפֿאַלער האָבן אָנגענומען: פֿאַר דער באַשטימטער צײַט, האָבן אין פֿאַרשידענע גאַסן יונגע לײַט זיך געמאַכט חלשן און זיך געוואָרפֿן אויף די שינעס, כּדי אָפּצוהאַלטן די טראַמווײַען נישט צוצופֿאָרן נאָענט צו דער מאַרשאַלקאָווסקע־גאַס.

דאָס חידושדיקסטע איז געווען, וואָס דער אָנפֿאַלער אַלײן, ברוך שולמאַן, איז נישט באַשעדיקט געווערן. ער האָט אין טומל אָנגעהויבן צו אַנטלויפֿן, ער האָט אָבער דערזען ווי מען איז באַפֿאַלן איינעם פֿון זײַנע חבֿרים ארויסהעלפערס, און ער האָט געשאָסן מיט זײַן רעוואָלווער, יענעם צו ראַטעווען. ער האָט דאַן זיך אַרײַנגעקראָגן אין „אײַזנהויף” אויף דער דערנעבנדיקער „גרינע”־גאַס, אָבער דאָרט האָבן אים די סאָלדאַטן נאָכגעיאָגט און אים דערשטאָכן מיט די באַיאָנעטן.

ברוך שולמאַנס לויה איז פֿאַרגעקומען שטילערהייט. אָבער זיין קבֿר אויף גענשער בית עולם איז געוואָרן אַן אָרט, וווּהין די ײִדישע יוגנט האָט זיך געצויגן מיט געזאַנג און מיט בלומען. דער נאָמען פֿון דעם פּשוטן בחור, וואָס פֿלעגט פֿריִער, ווי מ׳האָט נאָכדערצײלט, זיך אַרומדרייען פּוסט און פּאַסט, און איז נאָכדעם אַרײַנגעצויגן געוואָרן אין דער רעוואָלוציאָנערער באַוועגונג און זיך דערהויבן ביז העלדישקייט, איז פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין פּוילן אין אַ סימבאָל פֿון מסירה נפֿש און שרעקלאָזן מוט. דאָס ייִדישע וואַרשע איז געווען שטאָלץ אויף איר יונגן העלד. עס זענען אַפֿילו געשאַפֿן געוואָרן אַנאָנימע פֿאָלקס־לידער וועגן דעם ווי:

”אַז ברוך שולמאַן איז אויף דער גאַס אַרויסגעגאַנגען,
געגאַען איז ער מיט אַ באָמבע איו דער האַנט”…

די צאַרישע פּאָליציי האָט נישט איינמאָל צעוואַרפֿן און צעטרעטן זײַן קבֿר. אָבער די ײִדישע רעוואָלוציאָנערע יוגנט האָט אויף להכעיס נישט אויפֿגעהערט ווידער אויפֿצושטעלן זײַן מצבֿה, און שטראָמען אַהין דעמאָנסטראַטיוו, כּדי צו לייגן יעדעס מאָל פֿרישע בלומען פֿאַר זייער באַליבטן ברוך שולמאַן, וואָס האָט זיך נוקם געווען אָן דעם צורר היהודים, ;אָן דעם בלוטיקן קאָנסטאַנטינאָוו.

PL

Graniczna 7

Wszystkie wydarzenia, o których opowiem, nie miały na ogół związku tylko z naszym podwórzem. Rozgrywały się na warszawskich ulicach. Działo się to wtedy, kiedyśmy mieszkali w podwórzu przy Granicznej 7. I chociaż wydarzenia te nie miały wyłącznie żydowskiego charakteru, to dotyczyły żydowskiego burzliwego życia w Warszawie. Mimo wszystko chcę o nich opowiedzieć, gdyż odcisnęły się w mojej pamięci jako część „tamtych dni” w moim rodzinnym mieście Warszawie.

Podwórze przy Granicznej pod numerem 7, róg Królewskiej, było dla mnie ważne również z tego względu, że okna naszego mieszkania wychodziły na ulicę; na moich oczach rozgrywały się wszystkie burzliwe wydarzenia na bruku warszawskich ulic. Koło naszej bramy i pod oknami dzień w dzień przechodziły potężne demonstracje pod czerwonymi sztandarami, idące z Marszałkowskiej, przez Królewską i Senatorską na plac Teatralny albo ulicą Przejazd do dzielnicy żydowskiej. Z naszych okien można też było obserwować, jak kozacy na koniach rozpędzali demonstracje i strzelali, powalając rannych i zabitych, których demonstranci następnie dźwigali i nieśli na przedzie formujących się na nowo pochodów.

Pamiętam noc 9-go stycznia, kiedy z Petersburga dotarły były wieści o krwawych wydarzeniach przed pałacem cara, gdy pop GaponGrigorij Gapon (1870–1906) – rosyjski pop, założyciel Stowarzyszenia Rosyjskich Robotników Fabrycznych Miasta Petersburga. Organizacja miała zajmować się obroną praw robotniczych oraz podnoszeniem moralnego i religijnego poziomu robotników. W jej szeregi mogli wstępować tylko robotnicy wyznania prawosławnego. Pod koniec 1904 nawiązał współpracę z liberałami dążącymi do obalenia caratu. W grudniu tego roku zwolniono czterech członków Stowarzyszenia pracujących w Zakładach Putiłowskich. Wywołało to strajki, w których 21 stycznia 1905 (8 stycznia wg obowiązującego w Rosji kalendarza juliańskiego) uczestniczyło około 120 tys. robotników. Na dzień 22 stycznia zaplanowano demonstrację, o której była powiadomiona policja oraz rząd; jej celem miało być przekazanie Mikołajowi II petycji. W czasie krwawo stłumionej demonstracji Gapon szedł na czele w liturgicznych szatach. Wydarzenia te przeszyły do historii pod nazwą :”krwawej niedzieli”, którą uznaje się za początek rewolucji 1905. prowadził pokojową demonstrację robotników Petersburga z petycją do monarchy, a wojsko otwarło ogień do nieuzbrojonych demonstrantów, pozostawiając na wielkim placu setki zabitych. Warszawę zelektryzowały te straszne wiadomości i postanowiono odpowiednio na nie odpowiedzieć. Przez cały dzień czuło się że narasta wrzenie. Burza jednak wybuchła dopiero z zapadnięciem zmroku. Nigdy wcześniej nie widziałem naszej okolicy w takim stanie. Ulice spowijała ciemność. Wszystkie lampy na wysokich pastorałach, które postawiono zaledwie przed kilkoma tygodniami, były wygaszone. Wszystkie sklepy zawarto, a w oknach, które wychodziły na ulicę, było ciemno. Ciemność była niemal namacalna. Czarne kontury ludzi plątały się we wszystkich kierunkach i bojaźliwie zbijały w grupy, nawołując się głuchymi, ściszonymi głosami. Zewsząd słychać było głuche uderzenia siekier, którymi rozbijano kłódki zamkniętych sklepów. Wkrótce rozległ się donośny odgłos podnoszenia żelaznych żaluzji w oknach i drzwiach, po czym przeraźliwie zadźwięczało roztrzaskiwane szkło. Rozległy się nieskoordynowane krzyki czarnych sylwetek, które wdarłszy się do rozbitych sklepów, zaczynały rabować i wyrzucać towar na ulicę.

Tu i ówdzie słychać było również głuche odgłosy niewielkich grup, które w ciemności rozbijały metalowe skrzynki i wyrywały kable telefoniczne, dopiero co zainstalowane, kiedy układano je pod ziemią, zamiast umieszczać je na słupach, jak dotychczas. Za każdym razem, kiedy grupie udało się rozbić taką skrzynkę i powyrywać druty, w ciemności rozlegał się triumfalny okrzyk bojowy, który odbijał się zwielokrotnionym echem.

Najgorsze ze wszystkiego były jednak strzeliste płomienie, które buchały nagle to z jednej, to z drugiej strony ulicy. To w ciemności napadnięto „monopole”, sklepy z wódką, które należały do rządu. Pałający chęcią zemsty tłum zniszczył wielkie zapasy butelek, podpalił rozlany spirytus i zostawił sklepy w płomieniach. Paliły się „monopole” na Rymarskiej, na Senatorskiej, na Grzybowskiej, na Marszałkowskiej, a piekielne języki ognia wyrywały się ponad dachy ku nocnemu niebu, oblewając je taką jasnością, która zdumiewała, przerażała i zachwycała. Tym, co jeszcze wzmacniało upiorne wrażenie, nasuwając myśl o wojnie, było przybycie straży ogniowej w miedzianych kaskach, z płonącymi pochodniami i przeraźliwym trąbieniem. Rzucili się do gaszenia szalejących pożarów, ale rozzłoszczony tłum przegonił ich, nie pozwalając zbliżyć się do płonących sklepów monopolowych.

Biegłem tymi przerażająco ciemnymi ulicami, pod oblanym krwawą łuną niebem. Szczękałem zębami. Serce mi waliło. Miałem przebić się na Twardą i mostem na Pragę. U nas w domu leżała niemal konająca moja siostra Etel i mama posłała mnie po Riwkele i Perele, żeby być może po raz ostatni pożegnały ze swoją siostrą. Smutek rodzinnego domu wymieszał się ze strachem i ekstazą na zewnątrz. Co rusz przygasły nieco płomień z jakiegoś „monopolu” rozbłyskał na nowo, prawdopodobnie dlatego, że zasilono go nowym zapasem wódki. Za każdym razem rozlegał się dźwięk tłuczonego szkła i rozbijania kolejnych sklepów oraz nowy okrzyk zwycięstwa setek czarnych postaci, które brały się do wyrzucania stamtąd paczek z towarem.

Policji ani wojska nie było nigdzie. W czasie takich rozruchów wszystkie patrole policyjne i wojskowe zwykle znikały. Kto przewodził rewolucyjnym oddziałom, które w ciemności kłami szarpały znienawidzonego wroga, jak i grupom z półświatka, które zaraz się uaktywniły i zaczęły rabować, nie można było stwierdzić. Warszawa była puszczona samopas. I pośród tej nieprzebranej ciemności, obracającego się w noc 9-go stycznia piekielnego młyna biegłem, żeby sprowadzić wystraszonych krewnych do umierającej siostry…

W pamięć wryła mi się także krwawa noc 17-go października, noc zdradzieckiej carskiej konstytucji17 października 1905 (30 października wg kalendarza gregoriańskiego) Mikołaj II wydał Manifest konstytucyjny (tzw. „manifest październikowy”), w którym obiecał poszanowanie podstawowych wolności obywateli, powołanie parlamentu oraz rządu z premierem. Parlament składał się z dwóch izb. Izbę wyższą tworzyła powołana przez cara Rada Państwa, izbę niższą natomiast stanowiła Duma Państwowa pochodząca z wyborów. Pierwsza Duma przetrwała kilka miesięcy, gdyż już w lipcu 1906 roku car był niezadowolony z jej składu i ją rozwiązał.. Przez cały dzień ciągnęły ulicą Graniczną wielkie demonstracje. Jak przykute do siebie stalowe ściany szły ramię w ramię szeregi demonstrantów. Okrzyki i śpiew wznoszono pod czerwonymi sztandarami, pod transparentami z hasłami rewolucyjnymi. Padały słowa:

„Krew naszą długo leją pany,
wciąż płyną ludu gorzkie łzy.
Nadejdzie jednak dzień zapłaty,
sędziami wówczas będziem my”.

I dalej gromki śpiew:

„Dalej więc, dalej więc, wznieśmy śpiew!”…

Demonstranci śpiewali triumfująco, zwycięsko. Z Petersburga nadchodziły wieści, że w końcu udało się na carskim wrogu wymóc duże ustępstwo – konstytucję, która gwarantuje ludowi polityczne swobody. A im później w noc, tym bardziej gwałtowne, triumfujące i upojone zwycięstwem były przechodzące demonstracje. Okrzyk radości wyrwał się ze wszystkich piersi. Starsi i młodsi dołączali do demonstrujących. Z Twardej, z Grzybowskiej, z Pańskiej, ze Śliskiej, z Krochmalnej, z Gnojnej, zewsząd przybywali ludzie, zlewając się z wielką falą warszawiaków, która nadciągała od strony ulic chrześcijańskich. Wszyscy udali się na plac Teatralny, gdzie znajdował się ratusz, słynący z mieszczącego się w piwnicach więzienia. Powszechne hasło brzmiało: „Uwolnić więźniów politycznych!”.

Dałem i ja ponieść się powszechnej radości i dotarłem na plac Teatralny, na rozległy skwer koło niewielkiego zieleńca, który odgradzały niskie sztachety. Plac zalały dziesiątki tysięcy ludzi, którzy zapełnili też sąsiednie ulice. Wszystko było skąpane w świetle wielkich, wiszących lamp elektrycznych. Najbardziej rozświetlonym miejscem był balkon na pierwszym piętrze ratusza obwieszony czerwonymi sztandarami. Stali tam przywódcy partii rewolucyjnych, przemawiając do wielotysięcznego tłumu, stojącego głowa przy głowie.

Co rusz plac podrywał się gromkim: „Hurrra!”. Okrzyki wznoszono długo i radośnie – za każdym razem, gdy otwierały się drzwi ratusza i puszczano wolno kolejną grupę aresztantów. Od razu dopadał ich rozentuzjazmowany tłum. Uwolnionych całowano, rzucano się im na szyję i dosłownie noszono ich na rękach. Jak wicher zrywał się co chwila okrzyk:
„Niech żyje wolność!”. Tłum podchwytywał ten okrzyk i przyłączał się do wiwatów. Ujrzałem wkoło siebie morze upojonych radością twarzy. Młodzi, starzy, Żydzi, chrześcijanie, łachmaniarze i bogacze. Mamy z dziećmi na rękach. Ojcowie z dziećmi niesionymi na barana.

Nagle wszystkich na placu zmroziło. Z bocznej uliczki najechał oddział kozaków i zaczął przebijać się w kierunku skweru przez gęsty tłum. W pierwszej chwili nikt nie wiedział, co robić. Ustąpić im z drogi i wpuścić na skwer, czy nie? Są-li to ci dawni, znienawidzeni siepacze, którzy zaraz sięgną po nahajki i szable? Czyżby nie wiedzieli, że car podarował „wolność”? Lecz kozacy na małych konikach nie sięgnęli po szable. Gestem pozdrowili demonstrantów. Otwarły się jakby wrota i szpaler umożliwił im przejazd. Kozacy objechali skwer dookoła wśród radosnych okrzyków wielotysięcznego tłumu, który odpowiadał na ich pozdrowienia. I kozacy odjechali tą samą drogą, którą przyjechali.

Niezrozumiały popis kozackiego oddziału jeszcze wzmógł radość i nadzieję tłumu znajdującego się na skwerze. Nie mogłem się powstrzymać i co tchu pobiegłem na Graniczną, żeby wyrwać z domu mamę albo choć siostry – które wtedy mieszkały już razem z nami – żeby na własne oczy zobaczyły tę wielką radość, święto wolności. Z ledwością uprosiłem młodszą siostrę Riwkele i jej męża, żeby poszli ze mną na plac Teatralny. Tam wciąż euforyczny entuzjazm wokół balkonu z mówcami i bramy, skąd wyszły były grupy więźniów politycznych, utrzymywał się. Tłumnie zebrani ludzie nic a nic nie zmęczyli się świętowaniem tak długo wyczekiwanej wolności.

Moja wiecznie przestraszona siostra jednak długo nie zdzierżyła w rozentuzjazmowanym tłumie. Po kilku minutach wspólnego radowania się zaczęła marudzić: „Starczy już. Już się naoglądałam. Chodźmy do domu”. Jej prośba była tak stanowcza, że nic nie dało się zrobić. I z wielkim żalem opuściłem plac Teatralny, który wręcz zakołysał się ze szczęścia i entuzjazmu. Wolnym krokiem udaliśmy się na ulicę Graniczną. Ledwieśmy jednak doszli do połowy drogi, na wysokości ulicy Żabiej dobiegły nas z placu Teatralnego krzyki zaatakowanego tłumu i ujrzeliśmy ludzi uciekających w wielkiej panice, jaka tam wybuchłaKrwawe rozgromienie 1 listopada demonstracji na pl. Teatralnym.spowodowało wiele ofiar. Pogotowie udzieliło pomocy 21 osobom, prasa donosiła o 44 zabitych i 170 rannych. Zob.: H. Kiepurska, Warszawa w rewolucji 1905-1907, Warszawa 1974, str. 202..

Pędem wpadliśmy na nasze podwórze. Przez okna widzieliśmy jeszcze biegnących ludzi w rozdartych ubraniach i z obwiązanymi głowami. Ledwośmy doczekali ranka, kiedy rozeszły się okropne wieści o tym, jak ludzie na placu Teatralnym zostali ze wszystkich stron zaatkowani przez żandarmerię i kozaków z karabinami i gołymi szablami. O tym, jak setki zostało zasiekanych, stratowanych i nadzianych na sztachety wokół skweru, kiedy próbowali się ratować. To samo rozegrało się koło Pawiaka na ulicy Gęsiej, gdzie rewolucjoniści zaczęli wypuszczać więźniów politycznych, którzy tam siedzieli. Tłumnie zgromadzeni ludzie zostali oszukani, że niby ich postulaty zostaną spełnione, a później brutalnie ich zaatakowano. Tak zakończyła się przedwczesna radość z oszukańczej konstytucji w noc siedemnastego października.

Rozczarowanie rzekomo nadaną konstytucją przyniosło wiele goryczy i strachu, zwłaszcza wśród żydowskiej ludności Warszawy. Z Rosji zaczęły nadchodzić przerażające informacje o szykowanych pogromach Żydów. Zaczęły rozchodzić się pogłoski, że Warszawa również nie uniknie pogromu. Mówiono, że rząd cichaczem sprowadza bandy rosyjskich chuliganów, pogromszczików, i trzyma ich gdzieś w gotowości na dzień rozpoczęcia pogromu. Opowiadano, że tu i tam widuje się jakieś podejrzane osoby w rubaszkach i rosyjskich czapkach. Pamiętam pewien poranek, kiedy śmiertelnie przestraszona mama weszła na górę do mieszkania i obudziła mnie ze snu, wręczając białą, jednostronnie zadrukowaną kartkę papieru gazetowego, na której wydrukowano zaledwie kilka krótkich zdań po hebrajsku. To było specjalne wydanie „HaCefiry”HaCefira (hebr. Jutrzenka, Świt) – pierwsze w j. hebrajskim czasopismo w Królestwie Polskim, wznowione przez N. Sokołowa..

Nachum SokołówNachum Sokołów (1859 [1861?] Wyszogród – 1936 Londyn) – pisarz, publicysta, działacz syjonistyczny., redaktor "haCefiry" wtedy akurat zatrzymał się był w Petersburgu i to on alarmował warszawskich Żydów w depeszy, którą gazeta wydrukowała na osobnej kartce. Tylko tę depeszę. W strachu czytałem, brzmiało to mniej więcej tak: "Żydzi, strzeżcie się, bądźcie gotowi. Z godnych zaufania źródeł dowiedziałem się, że 'czarnosecińcy', których sprowadzono do Warszawy w celu przeprowadzenia pogromu na Żydach, mają jutro przystąpić do dzieła".

Pośpiesznie odziałem się i zbiegłem na podwórze. Śmiertelnie blada matka za mną. Na dole panowała już wielka panika wśród sąsiadów. Brama była zamknięta i podparta potężnym klocem, żeby nie można było jej otworzyć z zewnątrz. Na ulicy wszystkie interesy żydowskie były zamknięte. Przestraszeni sąsiedzi, ci w marynarkach i ci w kapotach, którzy zwykle nie zwracali na siebie uwagi, wspólnie rozprawiali i radzili. I tak dobrze urodzony Herr Szticer, od którego mama wynajmowała restaurację w podwórzu, i który zawsze trzymał się od wszystkich z daleka, teraz – wystraszony nie na żarty – radził się Mendla Sznejwajsa, chasyda z luksusowego sklepu tytoniowego. Mamy gromadziły przy sobie przestraszone dzieci. Nieokreślone ruchy i urywane dźwięki, które docierały z tamtej strony zamkniętej bramy, potęgowały jeszcze mimowolną trwogę.

Domagałem się, by otworzono mi bramę. Nie można przecież siedzieć z założonymi rękami. W głowie zaświtało mi: samoobrona. Gdzie można nawiązać kontakt z samoobroną, o której mówiono w tajemnicy już kilka dni temu? Ale przybiegła mama, a inni jeszcze jej pomogli: nie, nigdzie nie pójdę, nie wypuszczą mnie z podwórza. Jestem jeszcze za młody na takie rzeczy… Myślałem, jak mi było wstyd, kiedy mama płakała w obecności obcych. I zdało mi się, jakby słoneczny poranek ciemnością jakąś zasnuł nasze podwórze z zamkniętą bramą i wystraszonymi sąsiadami.

Pogromu wtedy nie było. Zapewniano, że dzięki szybkiemu zaangażowaniu się partii rewolucyjnych, tak żydowskich, jak i polskich, które natychmiast zaczęły organizować społeczeństwo w oddziały samoobrony, władza nie odważyła się przeprowadzić swoich ponurych planów. Dni jednak ciągnęły się niespokojne, pełne oczekiwania; jeszcze bardziej niespokojne były noce. Nasze podwórze zmobilizowało się tak samo, jak wszystkie żydowskie podwórza warszawskie. Opracowano system sygnałów ostrzegawczych na wypadek gdyby, uchowaj Bóg, „coś się zaczęło” w środku nocy, żeby od razu dać znać i zmobilizować sąsiednie podwórza. Po cichu mówiło się, że grupy samoobrony są nawet wyposażone w broń. Tajne patrole rewolucyjne w nocy dostawały się nawet do środka i kontrolowały, czy warty w podwórzach są na posterunkach.

Tak upłynęło kilka tygodni, aż groza przeminęła i życie żydowskie powróciło do swojego normalnego rytmu.

Pisane mi było w tamtych dniach znaleźć się blisko wydarzeń, które wstrząsnęły całą Warszawą, a zwłaszcza jej żydowską częścią: kiedy żydowski chłopak Boruch SzulmanBoruch Szulman (1886 Warszawa – 1906 tamże) – bojowiec z okresu rewolucji 1905. Od stycznia 1905 należał do Organizacji Bojowej PPS. 14 maja 1906 o godz. 19.15 dokonał udanego zamachu na zastępcę komisarza policji kapitana Ignatija Konstantinowa, podczas którego został ranny, a następnie zakłuty bagnetami podczas ucieczki. Poza nim zginęły trzy osoby oraz 23 odniosły rany. Andrzej Niemojewski napisał na cześć zamachowca poemat proząBoruch. Zob. H. Kiepurska, Warszawa w rewolucji…”, str. 296-299. dokonał zamachu bombowego na znienawidzonego ciemiężyciela ludu żydowskiego Konstantinowa. Tak się złożyło, że byłem na ulicy Bagno, róg Świętokrzyskiej. Było słoneczne, pogodne popołudnie, ale nie wiedzieć czemu w powietrzu wyczuwało się pewną nerwowość. Chociaż w tamtym czasie nigdy nie brakowało nerwowej atmosfery na warszawskich ulicach, to tamtego popołudnia nastrój był szczególny. Ludzie wokół poruszali się nerwowo. Tramwaje jadące w kierunku ulicy Marszałkowskiej dziwnym trafem zatrzymały się. A może ktoś je zatrzymał? Zemdlał może ktoś, upadając prosto na tramwajowe szyny?

Naraz całą okolicą wstrząsnął potężny wybuch. Szyby w oknach popękały, posypało się z brzękiem szkło. I w tej samej sekundzie, jakby niesione falą rozedrganego powierza, rozniosły się przejmujące, a jednak radosne słowa: „Konstantinow został zamordowany!”…

Trudno sobie wyobrazić, jakie znaczenie miała wtedy ta wiadomość. Konstantinow był znienawidzonym i niebezpiecznym oprawcą mieszkańców Warszawy, zwłaszcza Żydów. Nie był funkcjonariuszem wysokiej rangi, lecz zaledwie podkomisarzem VIII cyrkułu. Odznaczał się jednak wyjątkowym okrucieństwem i zwierzęcym sadyzmem, kiedy katował podejrzanych o działalność wywrotową, którzy mieli nieszczęście wpaść w jego łapy. Cóż dopiero mówić, jeśli ofiarą okazał się Żyd. Samo jego nazwisko napawało grozą i przerażeniem.

Kiedy potężnie zbudowany, rudowłosy Konstantinow, o twarzy okrutnika i rządnych krwi oczach, pokazywał się w kwartałach żydowskich na czele wojskowego patrolu, ulice się wyludniały jak podczas zarazy. Ruch uliczny natychmiast kierował się w jedną stronę – przeciwną kierunkowi, skąd przybywał Konstantinow. Każdy pośpiesznie ostrzegał nadchodzących z naprzeciwka: „Z powrotem! Konstantinow idzie!”. I jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki przechodnie robili w tył zwrot i zaczynali iść w przeciwnym kierunku, byle dalej. Biada temu, kto nie zdołał się wykręcić lub wpadł Konstantinowowi w ręce. Łapał bez opamiętania. I tam, w piwnicach VIII cyrkułu już sam zajmował się „badaniem” aresztantów. Sąsiedzi z okolicznych żydowskich podwórek słyszeli przeraźliwe krzyki, które każdej nocy dochodziły z piwnic cyrkułu.

Przewijał się tutaj także motyw żydowski. O szczególnej nienawiści Konstantinowa do Żydów opowiadano w Warszawie rożne historie. Miało to związek z pewną Żydówką, adoptowaną córką kupca galanteryjnego pierwszej klasy, Szmuela Taubenhausa z Nalewek. Kilka lat wcześniej Taubenhaus otrzymał koncesję na plac zabaw w parku muranowskim, tam gdzie później powstał znany żydowski teatr. Konstantinow był wtedy podkomisarzem w IV cyrkule – muranowskim – i sprawował nadzór nad parkiem, gdzie wypoczywała przed wszystkim żydowska biedota. Pewnego razu zauważył tam i poznał córkę Taubenhausa, zjawiskowo piękną młoda rozwódkę. Bardzo się w niej, tak to ujmijmy, zakochał. Ona jednak nie chciała o nim słyszeć i wkrótce wyszła za mąż za niejakiego Najfelda. Konstantinowa, który do tej pory był całkiem przyzwoitym nieobrzezańcem, tak to ubodło, że stał się zajadłym antysemitą. I później, kiedy ruch rewolucyjny rósł w siłę, a on został przeniesiony do VIII cyrkułu, w sercu dzielnicy żydowskiej, całą swą nienawiść kierował przede wszystkim przeciwko żydowskim aresztantom, którzy wpadli w jego ręce.

Nienawiść Konstantinowa do Żydów wzrosła jeszcze po wydarzeniu, które przysporzyło mu wiele wstydu i strachu. W szabes z rana, kiedy ulicą Pańską szedł sam, bez swojej obstawy, napadła go grupa żydowskich rewolucjonistów razem z ludzką ciżbą, która dostrzegła najodpowiedniejszy moment, by porachować się z nienawistnym łotrem. Chciano rozszarpać go na kawałki. W ciągle rosnącym tłumie znaleźli się jednak tacy, którzy widzieli, że Konstantinowowi grozi śmierć. Wyratowano go. Tłum zadowolił się odebraniem mu rewolweru i szabli, zerwaniem epoletów i czapki policyjnej; upokorzonego odprowadzono następnie w okolice cyrkułu. Od tej pory okrucieństwo Konstantinowa nie miało granic. Terroryzował całą okolicę. Zwiększył liczbę żołnierzy i patroli, którymi był otoczony. Miało to świadczyć o tym, że teraz jest niedostępny. Aż tu niespodziewanie ten zamach bombowy i rozchodząca się błyskawicznie wiadomość: Konstantinowa rozerwany na strzępy…

Nie trzeba dodawać, że ja, tak jak wszyscy na Bagnie i sąsiednich ulicach, zaraz uciekłem. Od Marszałkowskiej, gdzie dokonano zamachu, zaraz rozległ się odgłos strzelaniny. To żołnierze z obstawy Konstantinowa, którzy mieli rozkaz, że gdyby coś mu się stało, mają strzelać na oślep.

Za niedługo wiadomo było, że zamachowiec to żydowski chłopak, Boruch Szulman, członek bojówki PPS. Ukrytą bombę miał zawieszoną na piersi i mimo silnej obstawy udało mu się dostać na róg Marszałkowskiej i Świętokrzyskiej, gdzie Konstantinow był z patrolem. Siła rażenia była tak wielka, że Konstantinowa rozerwało, a fragmenty jego ciała znajdowano na balkonach i gzymsach okolicznych budynków. Liczba ofiar, jakie razem z nim mogły ponieść śmierć, byłaby o wiele większa, gdyby nie środki zapobiegawcze, jakie zastosowali bojowcy: przed wyznaczoną godziną młodzi ludzie, udając omdlenie, padali na szynach na rożnych ulicach, żeby nie dopuścić tramwajów w rejon Marszałkowskiej.

Najdziwniejsze było to, że sam zamachowiec, Boruch Szulman, nie odniósł ran. Zaczął uciekać w tłumie. Kiedy jednak zobaczył, że dopali jednego z jego pomocników, strzelał ze swojego rewolweru, żeby tamtego ratować. Wpadł następnie do „[ajznhojf]” na sąsiedniej ulicy Zielnej, ale tam dogonili go sołdaci i zakłuli bagnetami.

Pogrzeb Borucha Szulmana odbył się cichaczem. lecz jego grób na cmentarzu żydowskim przy ul. GęsiejKwatera 51, rząd 28. stał się miejscem, do którego młodzież żydowska pielgrzymowała z pieśnią i kwiatami. Imię prostego chłopaka, który wcześniej, jak opowiadano, kręcił się bez celu, a później, przystąpiwszy do działalności rewolucyjnej, wybił się na nieustraszonego bohatera, stało się w Polsce symbolem poświęcenia i męstwa. Żydowska Warszawa była dumna za swojego młodego bohatera. Nawet powstawały o nim anonimowe piosenki, jak ta:

„Az Boruch Szulman iz af der gas arojsgegangen,
gegangen iz er mit a bombe in der hant…”(jid.) – Boruch Szulman jak wyszedł na ulicę / z bombą w ręku on szedł.

Policja carska nie raz niszczyła i profanowała jego grób. Lecz żydowska młodzież rewolucyjna nie przestała w odwecie podnosić jego nagrobka i przychodziła tam demonstracyjnie, by za każdym razem kłaść świeże kwiaty swojemu ukochanemu Boruchowi Szulmanowi, który zemścił się na „ciemiężcy wszystkich Judejczyków”Est 9:24., na krwawym Konstantinowie.