Moja żydowska Warszawa

Ulica Mariańska numer 10

YI

די מאַריאַנסקע־גאַס נומער צען

נישט ווײַט פֿון גזשיבאָוו, וואָס פֿירט אין דער ייִדושער געגנט, ליגט, אײַנגעקוועטשט צווישן צוויי הויפּט־גאַסן פֿון יענעם קוואַרטאַל, דאָס מאַריאַנסקע געסל. דער טומלדיקער און מענטשן־ווימלדיקער גזשיבאָוו ציט זיך אויס האַלב־רונדיק און שלינגט אײַן די אַרומיקע גאַסן און געסלעך, אָנפֿילנדיק זיי מיט קלאַנגען און מעלאָדיִעס, היסטערישע קולות און נערווישע העויִות און תּנועות. נעבן די גרויסע אײַזן־מאַגאַזינען שטייען יונגען מיט גרויסע בעקנס אויף די קעפּ און רופֿן אויס די פֿאַרשידענע מינים סחורה, שוואַרץ־חנעוודיקע מיידלעך טראָגן אַרום גלעזזערנע קרוגן מיט העל־רויטן געטראַנק, גרייט צו שטילן דען דורשט פֿון די הונדערטער מעקלערס, לאָטעריִע־ייִדן, געלט־טוישערס, טרעגערס, פֿורמאַנעס און יונגע באַלעבאַטימלעך, וואָס זוכן אין גזשיבאָווער טומל אַ תּכלית. בײַ די טויערן זיצן ייִדענעס מיט טריבע אויגן, אַרומגעוויקלט די קעפּ מיט דערעלעך, און מעסטן אָפּ פֿאַר די חדר־ייִנגלעך מעסטלעך באָב און אַרץ־אישׂראַל ניסלעך. פֿון הייסן באָב שלאָגט אַ פּאַרע און מישט זיך אויס מיט דעם אײל און נאַפֿט־גערוך פֿון די אַרומיקע זייף־געוועלבער. פּראָווינצער ייִדן מיט צעשראָקענע אויגן און פֿאַרפֿלאַמטע פּנימער, אָנגעטאָן אין הויכע איִוכטענע שטיוול און קאַפּאָטעס ביז די קנעכלעך, לויפֿן איבער די טראָטואַרן, מאַכנדיק זיך אַ וועג מיט די הענט. קומען אָן אײַלנדיק פֿון דער באַן און גייען אָפּ מחנותווײַז, באַלאָדן מיט פּעק. און טרעפֿט מען זיך מיט אַ שכן אָדער באַקאַנטן פֿון אײגענעם שטעטל אין דעם אים פֿון מענטשן, איז די שׂמחה געוואַלטיק גרויס, ווי מ׳וואָלט זיך שוין לאַנגע יאָרן נישט געזען, ווי פֿון דער „אַטשטער באַן”, מיט וועלכער מען איז געקומען צוזאַמען, וואָלטן אַריבער אײביקייטן.

אַ ביסל פֿאַרשעמט, נישט דרייסט פֿאַרפֿאָרן אין דראָשקעס „קופּצעס”, נײַע געוועלבניקעס, ווייסן װוּ צו קויפֿן אויפֿן גזשיבאָוו ביליק סחורה בײַ ייִדן און זי שפּעטער, אינדערהיים, נאַציִאָנאַליזירן… זיי דרייען זיך אַרום אומגעדולדיק, ווי דער ערד וואָלט דעם טריט געבריט. כאַפּן זיך אַרײַן בגנבֿה אין די סקלאַדעס, פֿאַרפּאַקן די סחורה און פֿראָן זײַטיק צו דער באַן.

איבער די מויערן פֿון גזשיבאָוו טורעמט זיך די קירך פֿון „אַלע הייליקע”, קעניגט דאָ איבער אַ פֿרעמד קעניגרייך. דער פֿאַסאַד פֿון דער קירך, די פּאָרטאַלן און קאָלומנעס פֿון שפּעטערן רענעסאַנס שאַפֿן מיט זיך אַ קאָנטראַסט צו די אײן און צוויי שטאָקיקע געלע הייזלעך, באַקלעפּטע מיט בלעכערנע שילדן און געדעקטע מיט פּאַפּע־דעכער.

אונטער דער קירך, אין די היילן, גערינט זיך אַ גרויסער געוועלבטער זאַל. נידערן אַראָפּ דאָרט אַהין נאָך דעם ??? די מתפּללים און הערן אויס די פֿײַערדיקע דרשות פֿון גלח קאַלעווסקי. דער גלח שיט מיט פּעך און שוועבל אויף די שׂונאַיִם פֿון דער קירך און צינדט אָן אין די הערצער פֿון גלויביקע דעם פֿלאַקער פֿון אַמונה. ברענט דאָס פֿײַער, ברענט, און ווערט עס פֿאַרלאָשן, טליִעט עס… ביז אַ צײַט, ביז אַ צײַט. אָ, עס וועט קומען די צײַט. דאָס פֿילן, דאָס ווייסן בײַ זיך די גלויביקע.

עס מאַכט זיך אַמאָל – אַ יונגערמאַן פֿון אַ רײַכן טאַטן אין גזשיבאָווער געגנט ציט זיך אַריבער אין קראַקאָווער פֿאָרשטאָט, אויף „די נײַע וועלט”, צי גאָר אין די אַלעען – דאַן קומט ער נאָך יאָרן, ווי פֿאַרבענקט נאָך דען היימישן, גייט אַרײַן אין דער קירכע פֿון „אַלע הייליקע”, און דער גלח גאַלעווסקי באַשפּריצט אים מיט הייליק וואַסער און איז אים משנה שם. האָט אַזוינער געהיישן חיִים שלומה, באַקומט ער נאָמען פֿראַנצישעק סאַלעזי, איז זײַן מעטריקע־נאָמען הערש, באַלייבט ער שוי הענריק. נאָר די בײַנעמען ווערן נישט געענדערט. לעווענטאַל בלײַבט לעווענטאַל און נוסבאָם איז נוסבוים. אָט אַזוי ווערט די באַציִונג צו דער קירך אַ היימישע, כּמעט אַ פֿאַמיליִאַרישע. צי וואָס גיין אין פֿרעמדע קירכן, אַז דאָ איז אַלץ אַזוי נאָענט און באַקאַנט נאָך פֿון די יוגנט־יאָרן.

גאָר אין אַ זײַט ליגט דאָס מאַריִאַנסקע געסל. דאָ דערגרײַכן קוים די קלאַנגען פֿון רוישיקן גזשיבאָוו. די אײַנוווינער האָבן דאָ געלעבט פֿון שטענדיק אָן שטיל, באַשיידן. ביז, ביז די צײַטן האָבן זיך געענדערט און דער נאָמען „מאַריִאַנסקע” האָט אָנגעהויבן קלינגען אין אַלע עקן פֿון דער פּוילישן רעפּובליק. דאָס מאַריִאַנסקע געסל איז געוואָרן מער פּאָפּולער ווי די נאַלעווקעס, מער פּאָפּולער ווי דער מיניסטער גראַבסקי, און אויף די קרעסן האָט דער נאָמען „מאַריִאַנסקע” געוועקט נײַע האָפֿענונגען…

אין יענעם יאָר האָבן טאָה־אײַן, טאָג־אויס דורכן גזשיבאָוו געשטראָמט אין מאַריִאַנסקע געסל אַרײַן הונדערטער מענטשן. דאָס הויז נומער צען איז פֿון די פֿריסטע מאָרגן־שעהען ביזן שפּעטן אָוונט געווען ממש באַלאַגערט. דער פּאַלעסטינע־אַמט האָט מיט זיך פֿאָרגעשטעלט אַ קליין מלוכהלע. אויף די עטלעכע שטאָקן זענען געווען צוזאַמענגעפּרעסט פֿאַרשידענע אָפּטיילונגען. ס׳האָט געמאַכט דעם אײַדנדרוק פֿון אַ מין אויסערן־מיניסטערויִם, אַ שיפֿס־געזעלשאַפֿט, קאָנסולאַט און עמיגראַציִע־ביִוראָ צוזאַמען. בײַ די טירן זענען, אָנשטאָט פּאָליציי, געשטאַנען די „וואָזשנעס” און געקעמפֿט מיט די „עולים”, וואָס האָבן שוין נישט געהאַט קיין געדולט צו זיצן און וואַרטן אינדערהיים אויף די סערטיפֿיקאַטן און דרישות. מען האָט זיך געשטויסן צו די „מחלקות”. אין יעדער אַזאַ „מחלקאַהה” איז זיך געזעסן דער לײַטער און מעשׂה־בעל־הבית אויסגעהערט די שטייענדיקע ייִדן און פֿרויען. גלאַכגילטיק און טרוקן האָט געקלונגען דער ענטפֿער: „יאָ” אָדער „ניין”. אין אַ באַזונדער קאַלט צימער האָט מען אויסגעטאָן נאַקעט די עלטערע ייִדן, געמאָסטן זייערע כּוחות און געזוכט שפּרענקעלעך אויף די צעקנײַטשטע לײַבער מיט די אײַנגעפֿאַלענע ברוסטן. אין אַן אַנדער „זאַל” האָבן זיך געקוועטשט אין דער ריי מאַמעס מיט קינדער, וואָס פֿאָרן צו טאַטעס, כּלות – צי חתונים, מיידלעך מיט געשוירענע האָר און אין קורצע קליידלעך – אין די קיבוצים. בײַ יעדן האָט געקלאַפּט דאָס האַרץ און די ליפּן האָבן געשעפּטשעט: ווי קומט מען שוין אַדורך… די ענגלישע קאָנטראָל איז געווען די הויפּט־זאָרג און גרעסטע מאַטערניש פֿון יעדן עולה.

לויִ איז געשטאַנען אַ צעטומלטער. דאָס ערשטע, וואָס האָט זיך אין דער גרויסער ענגשאַפֿט געוואָרפֿן אין זײַנע אויגן און דערפֿרייט זײַן נשמה, זענען געווען די העברעיִשע אָפֿשריפֿטן. עס האָט אים אַ ווייע געטאָן מיט אַרץ־אישׂראַלדיקער לופֿט און אַ טיפֿער ציטער איז אַדורך איבער זײַן לײַב. אָט דערנענטערט ער זיך שוי ן אין גלות צו זײַן אידעאַל. זײַן חלום ווערט אַ ממשותדיקע זאַך. פּלוצלינג האָט זיך אָבער ווי אַ כמאַרע אַראָפּגעלאָזט אויף זײַן פּנים און צעשטערט דעם דערהויבענעם אײַנדרוק. לויִ האָט באַמערקט אַזוינס, וואָס ער האָט קיינמאָל קיינעם נישט געקאָנט מוחל זײַן: די העברעיִשע אויפֿשריפֿטן זענען געווען נישט גענוי על פּי דקדוק. הייססט עס, אַז דאָ, אין דעם מקום קדוש (לויִ האָט שטענדיק געדרונגען, אַז די הייליקסטע זאַך איז אישובֿ אַרץ־אישׂראַל און במילאַ ווערט יעדעס אָרט, וואָס האָט אַ שיִיכות צו דער מצווה – הייליק), דאָ זיצן מענטשן, וואָס קענען נישט לשון קדוש ווי גייעריק. ס׳איז געווען פֿאַר אים אַ שווערער קלאַפּ. אָבער באַקד איז אַלץ קלאָר געוואָרן און עס האָט אים פֿאַרקלעמט בײַם האַרצן. הינטער די אָפּצוימונגען בײַ די פֿענצטערלעך זײַנען געזעסן בײַ די טישלעך מיידלעך און יונגעלײַט אָן און מיט וואָנסעלעך. פֿון אַלע זײַטן האָט זיך געהערט אַ קלינגענדיק געלעכטער. דאָס געשפּרעך איז געפֿירט געוואָרן אין אַ פֿרעמדער שפּראַך. זאַטע און צופֿרידענע פּנימער, רויטע אויגן האָבן געקוקט מיט גלײַכגילטיקייט און גרינגשעצונג אויף די „עולים”. די טעלעפֿאָנען האָבן כּסדר געקלונגען. צו לויִס אויערן האָבן זיך דערטראָגן אָפּגעהאַקטע ווערטער וועגן דאָלאַרן, פֿונטן, זלאָטעס. עס האָט אויסגעזען, ווי די אַלע באַאַמטע אינטערעסירט נאָר אײן זאַך: דער קורס אויף דער גילדע.

בײַ דער קאַסע איז געשטאַנען אַ פֿרוי פֿון מיטעלן עלטער. זי האָט וויענענדיק אַרײַנגערעדט אין פֿענצטערל:
– האָצט גאָט אין האַרצן, כ׳האָב אײַנגעצאָלט פֿאַר אַ האַלב יאָר צוריק האַנט־געלט אויף שיפֿסקאַרטן, רעכנט איר מיר לויטן הײַנטיקן קורס פֿון דאָלאַר! איר נעמט דאָך בײַ מיר צו אַ דריטל פֿון דעם, וואָס איך פֿאַרמאָג!
דער עולם אין דער ריי האָט נישט געהאַט קיין געדולד, און די פֿרוי, נישט דערוואַרטנדיק זיך קיין ענטפֿער פֿון קאַסירער, איז אָפּגעשטויסן געוואָרן אָן אַ זײַט. מען האָט זי געטרייסט:
– אומזיסט אײַער טרחה, ייִדענע, ס׳וועט אײַך גאָרנישט העלפֿן. איר זײַט נישט אײנע. זיי טענהען כּלומרשט, אַז זיי האַלטן די גאַנצע צײַט זלאָטעס.
בײַ דער „מחלוקת העבֿידה” זענען געשטאַנען יונגען און געוואַרט אויפֿן עקזאַמען. דערווײַל האָבן זיי זיך געגרייט:
– געדענק, שמואַל, אויב ס׳וועט דיך פֿרעגן, ווער עס איז דער פֿירער פֿון די פּועלי־ציִון, זאָלסטו ענטפֿערן – וועלכע פּיִעלי־ציִון, די רעכטע צי די לינקע?
אַ מיידל מיט אַ טיכל אויפֿן קאָפּ, קענטיק פֿון דאָרף, איז צוגעגענגען צו לויִן: זײַן אוישען האָט דערוועקט בײַ איר צוטרוי.
– אַפֿשר קאָנט איר מיר זאָגן, ר׳ ייִד: וואָד איז דער אונטערשיד פֿון אַ „משובֿ עובֿדים” און אַ קבֿוצאַה?
און ניך אַ ווײַלע, ווי זי וואָלט זיך וועלן אויספֿײַנען:
– איך פֿאָר צו מײַן ברודער קיין עיִן־חרוד.
אין דער מינוט איז פֿון אײנעם פֿון די צימערן אַרויסגעלאָפֿן מיט אַ געשריי אַן עלטערער ייִד מיט אַ גרוילעכער באָרד. ער האָט געסטראַשעט מיט די פֿויסטן:
– געדענקסט! ס׳וועט אײַך נישט אַזוי גלאַט דורכגיין. מ׳עט עס באַשרײַבן אין די בלעטער און מאַכן אַ קאָמיסיע, אַלץ וועט מוזן ווערן אויסגעפֿאָרשט. אַ דין־אוחשבון וועט איר אָפּגעבן פֿון יעדן דאָלאַר און פֿון יעדן פֿונט.
די טיר האָט זיך פֿאַרהאַקט. אײנער פֿון די אָרדנער האָט אַוועקגעפֿירט דעם צעהיצטן ייִד אָן אַ זײַט.
– אויב איר וועט מאַכן סקאַנדאַלן, וועט מאַן אײַך אַראָפּוואַרפֿן פֿון די טרעפּ.
לויִ האָט זיך געמאַכט אַ וועג דורכן עולם.

ער האָט געטראַכט:

יעדע זאַך זעט אויס אין רעיִון אַנדערש ווי אינדעראַמתן. זײַן חלום שפּינט זיך צענדליקער יאָרן. ער איז געוואָרן אַ טייל פֿון זײַן האַרץ. אַ פֿערטל יאָרהונדערט האָט ער געוואַרט אויף דעם מאָמענט. אין ראָזע פֿאַרבן האָט זיך אים די צײַט פֿאָרגעשטעלט. און אָט איז זי געקומען – משיחס צײַט. ס׳איז אָבער נישט דער זון־אויפֿגאַנג, אויף וועלכן ער האָט געוואַרט. נישטאָ דער פֿלאַם, וואָס זאָל אַרומכאַפּן אַלעמען, דאָס גאַנצע פֿאָלק. עס פֿעלט עפּעס. זאָל עס זײַן דאָס פֿאָלק אָדער די מנהיגים, די פֿירער? עמעצער איז דאָ שולדיק. אָדער אַפֿשר איז דאָ שולדיק דאָס לעבן, דאָס וואָכעדיקע לעבן, וואָס וועגט און מעסט, ציילט און רעכנט, און ווער ווייסט, אויב דאָרט, אין דעם הייליקן לאַנד, וועלן ייִדן נישט זײַן אין גלות אײנע בײַ די אַנדערע. זאָל טאַקיִע ייִדל מלמד זײַן גערעכט, אַז אַלץ איז חומריִות, אָדער ווי זיי רופֿן עס: מאַטעריִאַליזמוס, אַלץ איז דער בויך?… און די נשמה, דאָס האַרץ – פֿאַרוואָס צאַפּלט אַלץ אַזוי אין אים? פֿאַרוואָס גייט ער אויס אין בענקשאַפֿט נאָך ציִון? יענער שמאָלער פּאַס ערד בײַ די ברעגעס פֿון אים התּיכון, וועגן וועלכן איהודה הלויִ האָט געזונגען: „ציִון הלאַ תּשאַלי לשלום אַסיריך”. וואָס זאָל ווערן פֿון דעם לאַנד? אַ „מרכּז רוחני”, ווי אַחד־האַם האָט געוואָלט, אַ מדינה מיט פּאָליציִאַנטן און סאָלדאַטן, ווי זשאַבאָטינסקי מיינט, אָדער גאָר געוועלבער אין תּל־אַבֿיבֿ מיט: „ווער טוישט דאָלאַרן”, ווי אויפֿן גזשיבאָוו? צי זאָל זײַן ציִון, זײַן אויסגעחלומט ציִון, ווערן אַ מין צווייטע נאַלעווקעס מיט גאַנצן „שלילת הגלות”? ניין, דאָס נישט. ער וועט זיי אַלעמען עפֿענען די פֿאַרבלענדטע אויגן, ער וועט קעמפֿן פֿאַר דער ריינקייט פֿון חלוציזם, ער וועט – און לויִ דערפֿילט אַ שטאַרקן שטויס אין דער זײַט. נעבן אים איז געשטאַנען אײנער פֿון די „וואָזשנעס”, אַ יונג מיט אַ מגושמדיק פּנים, און געקוקט מיט רוצחישע אויגן.
– וואָס פּלאָנטערט איר זיך צווישן די פֿיס? דרייט זיך אַרום ווי אויפֿן עולם התּוהו! נעמט די פֿיס און מאַכט זיך אין וועג אַרײַן. דאָ זענען די טרעפּ.

לויס געדאַנקען האָבן זיך איבערגעריסן. דאָס בלוט האָט אים אַ זעץ געטאָן אין פּנים אַרײַן. ער האָט געוואָלט אַזאַ אײנעם זאָגן אַ פּאָר ווערטער און לערנען מיט אים אַ פּרק אין ציִונות, יענער איז אָבער שוין פֿאַרשװוּנדן.

לויִ האָט זיך אַוועקגעשטעלט וואַרטן אין דער רייע.

 

מיכאַל בורשטין

PL

Ulica Mariańska numer 10

Niedaleko od Grzybowa, prowadzącego do dzielnicy żydowskiej, leży, wciśnięta między dwie główne ulice tej dzielnicy, uliczka Mariańska. Gwarny i ludny Grzybów rozciąga się półkoliście, wchłania okoliczne ulice i uliczki, napełniając je dźwiękami i melodiami, histerycznym rykiem, nerwową gonitwą, ruchem. Obok wielkich składów z artykułami żelaznymi stoją młodzieńcy z wielkimi misami na głowach, wykrzykując nazwy rozmaitych towarów, urocze czarnulki krążą ze szklanicami żółto-czerwonego napoju, gotowe ugasić pragnienie setek maklerów, sprzedawców biletów loteryjnych, cinkciarzy, tragarzy, furmanów i paniczyków, którzy się rozglądają w tym grzybowskim zgiełku, bo a nuż coś z tego wyjdzie. Po bramach siedzą Żydówki z wzrokiem posępnym, z głowami owiniętymi chustą, zajmując się porcjowaniem do papierowych tutek bobu, orzechów z Ziemi Świętej dla uczniów chederu. Z gorącego bobu bije para, mieszając się z olejową wonią z pobliskich składów mydlarskich. Żydzi z prowincji, z wystraszonymi oczami i rozognionymi twarzami, ubrani w wysokie buty juchtowe i kapoty do kostek, biegają po trotuarze, torując sobie drogę rękami. Nadciągają w pośpiechu ze stacji i odchodzą stadnie, obładowani paczkami. A jeśli w tym morzu ludzi trafi się na sąsiada czy znajomego z rodzinnego miasteczka, radość jest przeogromna, jakby się już całe wieki z nim nie widziało, jakby od „ósemki”, którą się przyjechało, minęła już cała wieczność.

Zawstydzeni nieco, z pewną nieśmiałością, w dorożkach podjeżdżają „kupcy”, [naje gewelbnikes/nowi sklepikarze], wiedzący, gdzie na Grzybowie tanio kupić u Żyda towar, który później, u siebie, znacjonalizują… Kręcą się niecierpliwie, jakby ziemia paliła ich w stopy, jak złodziej zakradają się do składów, pakują towar i boczną drogą odjeżdżają na stację.

Ponad domami Grzybowa wznosi się kościół „Wszystkich Świętych”, górując nad tym obcym królestwem. Fasada tego kościoła, jego późnorenesansowe portale i kolumny, silnie kontrastują z jedno- i dwupiętrowymi niepozornymi domami w żółtym kolorze, oblepionymi metalowymi szyldami i pokrytymi papą.

Pod kościołem, w podziemiach, znajduje się wielka sklepiona sala. Schodzą tu wierni po „pacem requiem eternam”, a także by wysłuchać płomiennych kazań księdza [Kalewskiego]. Ksiądz gorącą smołę wylewa na wrogów Kościoła, a w sercach wiernych zapala ogień wiary. Płonie ten ogień, płonie, aż się wypali, ledwie tli się… Do czasu, do czasu. O, przyjedzie ten czas. To dla wierzących rzecz wiadoma, pewnik.

A gdyby się przydarzyło, że jakiś syn u bogatego ojca z rejonu Grzybowa przeprowadzi się na Krakowskie Przedmieście, na Nowy Świat, czy wręcz w Aleje Ujazdowskie, a przybywszy po latach, stęskniony za domem, zajdzie do kościoła „Wszystkich Świętych” – pokropi go ksiądz Kalewski wodą święconą i zmieni mu imię. Nazywał się taki Chajim Szlojme, imię dostanie Franciszek Salezy, a jeśli w metryce miał Hersz, zostanie Henrykiem. Tylko nazwisko się nie zmienia. Loewenthal nadal jest Loewnthalem, a Nussbaum – Nussbaumem. W ten sposób kościół zostaje oswojony, stosunek do niego robi się niemal rodzinny. Po co chodzić do kościoła obcego, skoro tu wszystko znajome i bliskie jeszcze z lat dzieciństwa.

Uliczka Mariańska leży na zupełnym uboczu. Odgłosy zgiełkliwego Grzybowa ledwie tu docierają. Ludziom zawsze mieszkało się tu spokojnie, skromnie. Póty – póki czasy się zmieniły i nazwa „ulica Mariańska” zaczęła być głośna we wszystkich zakątkach Rzeczpospolitej. Ulica Mariańska stała się bardziej znana niż Nalewki, popularniejsza niż minister Grabski, a na Kresach nazwa „Mariańska” budziła nowe nadzieje…

Tamtego roku przez Grzybów setki ludzi ciągnęły na ulicę Mariańską dzień w dzień. Dom pod numerem dziesiątym od najwcześniejszych godzin porannych do późnego wieczora przeżywał stan oblężenia. Urząd palestyński jawił się jako odrębne małe królestwo. Na kilku piętrach stłoczone zostały różne wydziały. Robiło to wrażenie swego rodzaju ministerstwa sprawa zagranicznych, towarzystwa żeglugowego, konsulatu i urzędu emigracyjnego w jednym. Przy drzwiach, zamiast policji, stali woźni, użerając się z kandydatami do aliji, którzy nie mieli cierpliwości siedzieć w domu w oczekiwaniu na certyfikaty i [reklamacje]. Ludzie pchali się na „inwestygację”. Podczas takiej inwestygacji urzędnik siedział sobie jak panisko i przesłuchiwał stojących mężczyzn i kobiety. Odpowiedź padała beznamiętna i sucha: „tak” albo „nie”. W osobliwie zimnym pomieszczeniu rozbierano do naga starszych Żydów, badano stan zdrowia i szukano znamion na ich pokracznych ciałach i zapadłych dekach. W innej „sali” tłoczyły się w ogonku mamy z dziećmi, które wybierają się do swoich ojców, narzeczone – do swoich wybrańców, dziewczęta z krótkimi włosami i w krótkich spódniczkach – do kibuców. Serce każdej drżało, a usta szeptały: żeby już było po… Angielska kontrola była główną przyczyną niepokoju i największym utrapieniem każdego imigranta.

Lewi stał zmieszany. Pierwsze, co mu się w tym ogromnym tłoku rzuciło w oczy, radując jego duszę, były to napisy w języku hebrajskim. Powiało mu powietrzem Ziemi Świętej, dreszcz przeszedł jego ciało. Przypomniał sobie, co w diasporze było jego ideałem. Oto jego marzenie nabiera kształtów. Zaraz jednak zrobił marsową minę, podniosły nastrój znikł. Lewi zauważył coś takiego, czego nikomu nigdy by nie wybaczył: w hebrajskich napisach były gramatyczne błędy. To znaczy, że tu, w miejscu świętości (Lewi zawsze uważał, że rzeczą najświętszą jest „jiszuw Erec Israel” [osiedlenie się w Ziemi Świętej – A.C.], a zatem każde miejsce, które ma związek z tym zbożnym uczynkiem – świętym jest), że w tym świętym miejscu siedzą ludzie, którzy nie znają hebrajskiego jak należy. Był to dla niego ciężki cios. Ale zaraz wszystko się wyjaśniło, przynosząc ulgę jego sercu. Za [opcojmungen baj di fenctrelech] siedziały przy stolikach panienki i młodzieńcy z wąsami i bez wąsów. Zewsząd słychać było perlisty śmiech. Rozmowa była prowadzona w obcym języku. Z twarzami sytymi i zadowolonymi, przekrwionymi oczami patrzyli obojętnie i z lekceważeniem na „p.t. klientów”. Telefony dzwoniły bez przerwy. Do uszu Lewiego dobiegły urywane słowa o dolarach, funtach, złotych. Wyglądało na to, że wszystkich tych urzędników interesuje tylko jedna rzecz: kursy giełdowe.

Przy kasie stała kobieta w średnim wieku. Płacząc, mówiła do okienka:
– Miejże Boga w sercu, wpłaciłam zaliczkę na „szifskarty” pół roku temu, a wy mi liczycie po dzisiejszym kursie dolara! Zabieracie mi jedną trzecią wszystkiego, co posiadam!
Ludzie stracił cierpliwość i ta kobieta, nie doczekawszy się na odpowiedź kasjera, została wypchnięta z kolejki. Pocieszano ją:
– Daremny trud, dobra kobieto, nic to pani nie pomoże. Nie jest pani jedyna. Oni mówią, że niby cały czas trzymają te złotówki.
Przy „Machloket ha-awoda” stali młodzi mężczyźni i czekali na egzamin.
Przygotowywali się tymczasem:
– Pamiętaj, Szmuel, jak cię zapytają, kto jest przywódcą Poalej Sijon, masz odpowiedzieć – której frakcji? Lewej czy prawej?
Dziewczyna w chustce na głowie, widocznie ze wsi, podeszła do Lewiego:
– Może pan szanowny mi powie: czym się różni „moszaw owadim” i „kwuca”?
A po chwili, jakby chciała zrobić lepsze wrażenie:
– Do Ein Charod jadę, do brata.
W tej sekundzie z jednego z pokoików wypadł z krzykiem starszy Żyd z siwą brodą. Wygrażał pięścią:
– Zapamiętajcie sobie! To wam tak łatwo nie ujdzie! Gazety napiszą, przyjdzie komisja i wszystko sprawdzi. Z każdego dolara, z każdego funta będziecie musieli się dokładnie rozliczyć.
Drzwi się zawarły. Porządkowy odprowadził rozgorączkowanego mężczyznę na stronę.
– Ja będziesz pan urządzać skandale, zrzuci się pana ze schodów.

Lewi utorował sobie drogę w tłumie.

Myślał:
W wyobraźni każda rzecz wygląda inaczej niż naprawdę. Marzenie swoje snuje już od dziesiątków lat. Stało się ona częścią jego serca. Ćwierć wieku czekał na tę chwilę. Wyobrażał ją sobie w różowych barwach. I oto nastały – czasy Mesjasza. Nie był oto jednak wschód słońca taki, na jaki czekał. Nie ma tego żaru, jaki powinien ogarnąć wszystkich, cały naród. Ktoś się nie sprawdził. Naród czy jego przywódcy? Ktoś zawinił. A może winne jest samo życie, codzienne nasze życie, co każe kalkulować, przeliczać, wszystko sprowadzać na ziemię, i kto wie, czy tam, w Ziemi Świętej, Żydzi nie będą bardziej na wygnaniu niż gdziekolwiek indziej. Czyżby mełamed Judł rzeczywiście miał rację, że wszystko to jest [chomrijut/niska cielesność], albo – jak to się mówi – materializm, byle brzuch pełny?… A dusza, serce – skąd w nim ten skurcz? Dlaczego omdlewa z miłości do Syjonu? Każdy najmniejszy skrawek ziemi przy [ Jam haTichon], o którym Jehuda haLewi powiedział: „[???]”. Co stanie się z tym krajem? Będzie-li on „duchowym centrum”, „merkaz ruchani”, jak chciał Achad haAm, czy państwem z policjantami i żołnierzami, jak uważa Żabotyński, albo wręcz telawiwskim centrum handlowym z: „dolary wymieniam”, jak na Grzybowie? Miałby Syjon, jego wymarzony Syjon, być czymś w rodzaju drugich Nalewek z całym tym „[???]”? Nie, co to to nie. On wszystkim otworzy ślepe oczy, będzie walczyć o czystość idei chalucowej, będzie… Gdy tak rozmyślał, dostał Lewi mocnego kułaka w bok. Koło nie go stał jeden z woźnych, młodzieniec wyglądający na wariata, i patrzył wzrokiem bandyty.

– Czego plączesz się pod nogami? Kręcisz się jak gówno w betoniarce! Bierz nogi za pas i jazda. Tam są schody.
To przerwało tok jego myśli. Krew uderzyła mu do twarzy. Chciał mu powiedzieć coś do słuchu, nauczyć grzeczności, ale tamten już zniknął.

Lewi ustawił się w kolejce.