Moja żydowska Warszawa

Żydowska Wisła

YI

די ייִדישע ווײַסל

אַז מ׳איז אַדורכגעגאַנגען לענגאויס די גאַנצע פֿראַנצישקאַנער און אַריבער די ברייט פֿון די ריבאַקעס, איז מען אָנגעקומען צו די ״קאַמיעננע סכאָדקעס״. דאָרטן האָט מען זיך אַראָפּגעלאָזט אַ צוואַנציק שטיינערנע טרעפּ – און שוין איז מען געווען בײַם ברעג פֿון דער ווײַסל.

די ווײַסל האָט זיך געצויגן איבער דער גאַנצער ברייט פֿון וואַרשע, אָבער נישט אומעטום האָט זי געהאַט דאָס אייגענע אויסזען. דער עיקר האָבן פֿאַרשידנאַרטיק אויסגעזען אירע ברעגעס.

אויף ״יענע גאַסן״ – די אַריסטאָקראַטיש־גויישע, איז זי געווען געפֿלעגט און געפּוצט. בײַ דער רײַכער 3־טער מאַי־גאַס איז איבער איר געלעגן אַ ברייטע שיינע בריק. די ,,פּאָניאַטאָווסקי־בריק״. אונטער דער בריק זענען געווען סטאַדיאָנס, פּלאַזשעס, קאַפֿעען און זומערדיקע טאַנץ־זאַלן. דאָרט האָבן יונגעלײַט, מענער און פֿרויען, זיך געשיפֿט אין לאָדקעס און קאַיאַקן, דאָרט האָבן זיך געצויגן אלייען – באַקוועמע און שיינע שפּאַציר־גאָרטנס און פּלאַנטן.

אויף דער בריק זענען ייִדן זעלטן געגאַנגען. אַהין זענען געקומען גוייִם און די ״ייִדישע אינטעליגענטן״. אַפֿילו בײַ דער קערבעדזשער בריק, וואָס האָט געפֿירט קיין פּראַגע – האָט די ווײַסל אויסגעזען כּלהדיק באַפּוצט. ס׳איז דאָרט טאַקע געווען שטענדיק אַ גערודער, די ״וויסטולאַ״־שיפֿן, די סטאַטקעס, זענען אָנגעקומען און אָפּגעגאַנגען, געלאָדנט מיט מענטשן און סחורות. פֿורן און אויטאָס זענען צוגעפֿאָרן. טרעגערס זענען געגאַנגען מיט שווערע משׂאָות, מיט פּעק און זעק, אָבער דאַך האָט דאָרט געאָטעמט מיט ברייטער ווײַסל־רחבֿות און פֿעלדישער גרינקייט. אויך דאָרט איז אויף די ברעגעס געווען פֿאַרפֿלאַנצט גרינס. אויך דאָרט האָבן זיך געצויגן לאַנגע, מיט ביימער אויסגעזעצטע אלייען און אויף די בענק, אונטער ביימער־שאָטנס, אין שמעקנדיקע ריחות פֿון בלומען, האָבן יונגע פֿאָרליבטע פּאָרלעך אויסגעשטעלט זייערע צעהיצטע פּנימער פֿאַרן קילן מחיהדיקן ווינטל, וואָס האָט געווייעט פֿון דער ווײַסל.

אויף דער בריק זענען שוין יאָ געקומען ייִדן. זיי האָבן זיך דאָ געבאָדן אין די בעדלעך אויף דער פּראַגער זײַט. דאָס דאָזיקע שטיקל ברעג איז שוין געווען אַ ביסל היימישער. פֿון דאָרט איז מען געפֿאָרן מיט דער קאָלייקע אויף דער ״ליניע״ – אויף די דאַטשעס הינטער וואַרשע.

אין גאַנצן ייִדישלעך איז אָבער דאָרט אויך נישט געווען. טאַטעס פֿלעגן פֿון צײַט צו צײַט אַהינקומען זיך באָדן, מיטנעמען אַמאָל אַ קינד אָבער ס׳איז נישט געווען די ״ייִדישע״ ווײַסל. אַ ייִדיש קינד איז אַליין אַהין נישט געגאַנגען און אַפֿילו די טאַטעס זענען נישט אָפֿט געקומען. די ייִדישע ווײַסל האָט זיך געפֿונען בייט סוף פֿראַנצישקאַנער, בײַ די ריבאַקעס. אַהין איז מען געגאַנגען אין הייסע זומערדיקע פֿרײַטיקן אָדער אין מיטן־וואָכיקע פֿאַרנאַכטן נאָך הייסע אָנגעגליטע טעג. אַהין האָט מען זיך געלאָזט אַליין אָדער אין קאָמפּאַניע. ס׳זענען אַהין געקומען ייִדן אין חסידישע קאַפּאָטעס מיט לאַנגע באָרד־און־פּיאות מיט ארויסשטאַרצנדיקע טלית־קטנס, געקומען ייִדן אָנבערדלדיקע מיט רעקלעך און קאַפּעליושן. ס׳האָבן זיך געבאָדן טאַטעס אַליין און טאַטעס מיט קינדער – ייִדישע ייִנגלעך מיט קײַלעכיקע היטעלעך, פֿון הינטער וועלכע ס׳האָב אַרויסגעשטאַרט פּאהלעך. אַהין זענען געלאָפֿן זיך באָדן חדר־ייִנגלעך אויך אָן די טאַטעס.

קיין פּלאַנטן זענען אויף יענעם ברעג נישט געווען און קיין ביימער אויך נישט. פֿון די טרעפּלעך – ״קאַמיעננע סכאָדקעס״ – ביז צום וואַסער איז מען געזונקען אין טיפֿע זאַמדן. אָנגענומען זיך פֿולע שיך און אָפּגעריבן די פּיאַטעס, דאַך האָט מען זיך דאָרט גוט געפֿילט. מען איז אין דער היים – אין דער נאָענט פֿון נאָלעווקעס און פֿראַנצישקאַנער. אין גאַנצן פֿרײַ אָבער איז מען אויך דאָ נישט געווען. ייִדן זענען דאַך אין גלות – האָט מען גייענדיק צו דער ווײַסל איבערגעלעבט אַ ביסל שרעק.

קודם־כּל די מורא פֿאַר די שקצים, מיט וועלכע ס׳איז פֿול געווען דאָס שטיקעלע ״ריבאַקעס״ בײַ די טרעפּלעך. נישט איין מאָל האָבן זיי אַ חדר־ייִנגל אַ צי־געטאָן בײַ די פּאות, טיילמאָל אַפֿילו געשטופּט אַ שטיק חזיר אין מויל אַרײַן און לאַכנדיק, געשריִען אויף ייִדיש:

״גוי, משומד, געפֿרעסן טריפֿות״.

בײַ די ווײַסל־ברעגעס זענען געווען די ״פּיאַסקאַזשעס״ – האַלבנאַקעטע, שוואַרץ־אָפּגעברענטע שקצים, וואָס זענען אַ גאַנצן טאָג אַרומגעפֿאַרן אויף לאָדקעס. זיי האָבן געשלעפּט דאָס גאָלדענע טײַך־זאַמד פֿון דער ווײַסל און געלאַדן עס אויף פֿורלעך.

פֿאַרנאַכט, ווען די חדר־ייִנגלעך זענען פֿרײַ געוואָרן פֿון חדר און געלאָזט זיך צו דער ווײַסל, האָבן די פּיאַסקאַזשעס שוין נישט געאַרבעט. זיי זענען געווען אויסגעלייגט אויף די ברעגן און געקושט זיך מיט דיקע שוואַרץ־הויטיקע – אָפּגעברענטע שיקסעס. אויף דעם ״עם הדומה לחמור״ האָבן ייִדן און ייִדישע ייִנגלעך געמוזט קוקן אין די זומערדיקע פֿאַרנאַכטן, ווען זיי האָבן זיך פֿון דער פֿראַנצישקאַנער גאַס אַראָפּגעלאָזט צו דער ווײַסל, כּדי הנאה צו האָבן פֿון דעם קאַלטן טײַך־וואַסער.

צוקומענדיק צו דער ווײַסל, זענען זיי אַרײַן אין די ״בעדלעך״, צו מקווה ענלעכע אפּצוימונגען, פֿאַרמאַכטע פֿון אַלע זײַן מיט הילצערנע ווענטלעך. דאָרט האָבן זיי שוין געטראָפֿן ייִדן מיט בערד און פּאות און קאַפּלעך אויף די קעפּ. די ייִדן האָבן זיך דאָרט גאָר גוט געפֿילט. געשפֿילט זיך ווי קינדער, געוויזן קונצן, געשוווּמען ליגנדיק, שטייענדיק און זיצנדיק, געשוווּמען אויפֿן בויך און אויף דער פּלייצע, געפּאַטשט מיט די הענט און געשוווּמען ווי הינטעלעך מיט די לאַפּקעס, נאָכגעמאַכט דאָס שווימען פֿון ״זשאַבעס״ און פֿון פֿיש, געלאָזט פֿון מויל שטראָמען וואַסער, געבריהט זיך. זיי האָבן פֿאַרגעסן אָן דעם ״גלות״, וואָס עס האָט מיט זיך פֿאָרגעשטעלט דאָס קליינטשיקע שטיקעלע ריבאַקעס צווישן דער ווײַסל און פֿראַנצישקאַנער.

דער סוף פֿראַנצישקאַנער־גאַס, נאָענט פֿון די ריבאַקעס, האָט שוין געהאַט עפּעס פֿון גוייִשן אויסזען. מיט זײַן שטילקייט און רויִקייט האָט ער אָנגעזאָגט, אַז עס דערנענטערן זיך די ריבאַקעס. ייִדן און ייִדישע ייִנגלעך פֿלעגן זיך דאָרט אָפּשטעלן, אַרונטערשטופּן הינטערן היטל די געגרייצערטע לאַנגע פּאות, וואָס האָבן דערגרײַכט ביז דעם האַלדז.

יחידים פֿלעגן צוּוואַרטן, עס זאַלן אונטערקומען נאָך אַנדערע ייִדן, אַז מען זאָל גיין אין קאָמפּאַניע. שעמענדיק זיך אַרויסצוּווײַזן די מורא, פֿלעגן זיי גייענדיק זיך דערציילן וועגן ״גבֿורות״, אייגענע און פֿרעמדע, ווי מ׳האָט דאָ אַמאָל אָנגעשלאָגן די שקצים און געלערנט זיי דרך־ארץ.

דערציילנדיק, האָט מען זיך פֿאָרזיכטיק אומגעקוקט און געווען צופֿרידן, ווען מ׳האַט שוין דערגרײַכט צו די בעדלעך, וווּ די בעלי־בתים – גראָבע, רויט־אָפּגעברענטע גוייִם, האָבן אַלע מכּבֿד געווען מיט: ״גוט מאָרגן משה״.

PL

Żydowska Wisła

Idąc do końca Franciszkańską i przechodząc przez ulicę Rybaki, dochodziło się do Kamiennych Schodków. Schodząc po dwudziestu kamiennych stopniach, już było się nad brzegiem Wisły.

Wody Wisły przepływały wzdłuż całego miasta, jednak nie wszędzie rzeka wyglądała tak samo. Różniły się zwłaszcza poszczególne odcinki wybrzeża.

Przy „tamtych” ulicach – chrześcijańsko-arystokratycznych – wybrzeże było wypielęgnowane i strojne. Od bogatej Alei 3-go Maja odchodził szeroki, piękny most Poniatowskiego. Pod mostem znajdowały się stadiony, plaże, kawiarnie i letnie sale taneczne. Ciągnęły się tam aleje, piękne parki i planty, a młodzi mężczyźni i kobiety pływali na łódkach i kajakach.

W tych okolicach rzadko spotykało się Żydów. Przychodzili tam zwykle nie‐Żydzi oraz żydowscy inteligenci. Nawet przy moście Kierbedzia, który prowadził na Pragę, Wisła wciąż wyglądała jak strojna panna. Panowało tam nieustanne zamieszanie, przypływały i odpływały statki „Vistuli”Polska Żegluga Rzeczna „Vistula” – jeden z największych międzywojennych armatorów statków śródlądowych; rejsy pasażerskie odbywały się na trasie Sandomierz–Trójmiasto. wypakowane towarami i ludźmi, podjeżdżały wozy i samochody. Tragarze kręcili się z ciężkimi ładunkami, pakami i workami. Mimo to można tam było odetchnąć pełną piersią, świeżym wiślanym powietrzem i zielenią. Także tutaj wzdłuż zielonego wybrzeża ciągnęły się długie, wysadzane drzewami aleje, a na zacienionych ławkach wśród woni kwiatów młode zakochane pary wystawiały twarze do chłodnego wiaterku wiejącego od rzeki.

Na tym moście można już było spotkać Żydów. Korzystali z kąpielisk po praskiej stronie. Ten odcinek wybrzeża był już nieco bardziej swojski. Stamtąd jeździło się kolejką na trasę otwocką, na podwarszawskie letniska.

Okolica nie była jednak całkiem żydowska. Ojcowie przychodzili tu wprawdzie się kąpać, czasem zabierali dzieci, ale mimo wszystko nie była to żydowska Wisła. Żydowskie dzieci nie przychodziły tu same, a ich ojcowie także zaglądali tylko z rzadka.

Żydowska Wisła była dostępna na końcu Franciszkańskiej, przy Rybakach. To tam chodziło się w upalne piątki lub zwykłe wieczory w środku tygodnia po gorącym, rozżarzonym dniu. Przychodziło się samemu albo z towarzystwem. Pojawiali się tam mężczyźni w chasydzkich kapotach, z długimi brodami, pejsami i wystającymi cycesamiCycyes (hebr./jid.) – cztery frędzle przywiązane do rogów tradycyjnej koszuli, noszonej przez Żydów na co dzień, zwanej tałes kutn (mały tałes).; przychodzili też Żydzi gładko ogoleni w kapeluszach i z leżakami. Kąpali się sami ojcowie lub ojcowie z dziećmi, z chłopcami w okrągłych myckach, spod których wystawały pejsy. Uczniowie chederów przybiegali popływać tam bez dorosłych.

Nad tym brzegiem nie było plant, nie rosły też żadne drzewa. Od Kamiennych Schodków do rzeki szło się po kostki w piasku. Dopiero kiedy człowiek miał go pełno w butach i poobcierał sobie pięty, czuł się dobrze. Tam było jak w domu, blisko Nalewek i Franciszkańskiej. Jednak nawet tam nie można było czuć się zupełnie swobodnie. Żydzi są przecież na wygnaniu, więc idąc nad Wisłę człowiek najadał się trochę strachu.

Najpierw był strach przed wyrostkami, których pełno kręciło się na Rybakach koło schodów. Nieraz zdarzało się, że ciągnęli jakiego żydowskiego uczniaka z pejsy, czasem nawet wpychali mu wieprzowinę do ust i, śmiejąc się, krzyczeli po żydowsku:

„Goj, meszumed, gefresn trejfes!”.„Goj, przechrzta, zżarł trefne!”.

Z kolei nad samym brzegiem rzeki pracowali piaskarze – półnadzy, spaleni słońcem szajgeceSzajgec (jid.) – chrześcijański chłopak; wyrostek. – którzy całymi dniami pływali w łódkach. Przywozili złoty piasek z Wisły i załadowywali na fury.

Wieczorami, kiedy chłopcy kończyli naukę w chederze i biegli nad rzekę, piaskarze już nie pracowali. Leżeli nad brzegiem i całowali się z grubymi, opalonymi dziewuchami. Na to lubieżne zachowanie musieli patrzeć dorośli Żydzi i chłopcy, gdy w letnie wieczory schodzili Franciszkańską nad Wisłę, aby cieszyć się chłodną wodą rzeki.

Docierając nad Wisłę, szli na tak zwane kąpieliska, które przypominały trochę mykwy, i otoczone byłe ze wszystkich stron drewnianymi ściankami. Tam spotykało się brodatych Żydów z pejsami i w jarmułkach. Mężczyźni czuli się całkiem swobodnie. Bawili się jak dzieci, robiąc różne sztuczki – kąpali się na leżąco, stojąco i siedząco. Pluskali się w wodzie, pływali na brzuchu i na plecach, pieskiem i żabką, udawali też wieloryby, wypuszczając z ust strumienie wody. Zapominali wówczas o wygnaniu, o którym przypominała ulica Rybaki.

Koniec Franciszkańskiej (bliżej Rybaków) wyglądał już mniej żydowsko. Cisza i spokój tej okolicy zapowiadały, że człowiek zbliżał się do Rybaków. Żydzi – dorośli i dzieci – zwykle zatrzymywali się tam i wkładali pod czapki długie, kręcone, sięgające szyi pejsy.

Osoby idące w pojedynkę czekały aż nadejdą inni Żydzi, żeby pójść gromadą. Wstydzili się okazywać strach, dlatego w czasie drogi opowiadali sobie o własnym i cudzym „bohaterstwie”: jak to ktoś kiedyś sprał miejscowych wyrostków i nauczył ich moresu. Wciąż jednak oglądali się trwożnie za siebie i z ulgą docierali do kąpielisk, gdzie tędzy, spieczeni na raka właściciele witali wszystkich: „Dzień dobry, Mojsze”.