Moja żydowska Warszawa

W dniach I wojny światowej

YI

אין די טעג פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה

אין יענעם פֿרײַטיק נאָכמיטאָג, דער ערשטער טאָג פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה, איז אונ­דזער הויז געווען פֿול געפּאַקט מיט מענטשן: אַלטע מאַמעס, יונגע פֿרויען און צעשראָקענע קליינע קינדער זענען געשטאַנען צוזאַמענגעפּרעסט הינטער דער טיר פֿון מײַן פֿאָטערסמענדל קאַליש (??-1919) אַג. אָטוואָצקער רבי. צימער און ביטער געוויינט, – דער רבי זאָל זיי צוזאָגן, אַז זייערע זין, מענער און טאַטעס וועלן בשלום קומען צוריק פֿון דער מלחמה. מײַן פֿאָטער איז געשטאַנען בײַם פֿענצטער, געקוקט אין געדיכטן וואַלד אַרײַן, געשוויגן און מיט זײַן גרויסער פֿאַטשיילע זיך געווישט די טרערן פֿון די אויגן.

די מלחמה האָט געדויערט לענגער, ווי מען האָט געמיינט. ייִדן האָבן ביסלעכווײַז אָנגעהויבן פֿאַרלאָזן זייערע אַלטע אײַנגעזעסענע היימען אין די שטעט און שטעטלעך און אַוועק זוכן זיכערקייט און שוץ אין דער הויפּטשטאָט פֿון פּוילן, וווּ מען האָט געגלייבט צו זײַן זיכערער סײַ קעגן דעם אַלגעמיינעם הונגער־שׂונה און סײַ קעגן דעם ספּעציפֿישן ייִדישן גורל – פּאָגראָמען, גירושים, פֿאַרפֿאָלגונגען.

מײַן פֿאָטער האָט זיך לאַנג געווערט קעגן דעם געדאַנק צו פֿאַרלאָזן דעם זיידנס וויליע, די דורות־לאַנגע היים מיט די גרויסע שענק ספֿרים, אָנגעזאַמלטע אין משך פֿון די פֿיל צענדליקער יאָרן; די פּאָגראָם־כוואַליעס, שחיטות פֿון גאַנצע ייִדישע קהילות אין רוסלאַנד און פּוילן, דער כּסדרדיקער שטראָם היימלאָזע, אַרויסגעיאָגטע פֿון שטעט און שטעטלעך און – צום סוף – די מוראדיקע ידיעה וועגן אַכזריותדיקן אומקום פֿון דעם אַלע­קסאַנדער רבינס, ר׳ שמואל־הערשס, עלטסטן זון, ר׳ פֿייוועלע, אין ראָדעם, וווּ אין זײַן הויז זענען אַרײַן צאַרישע סאָלדאַטן, אים אַוועקגעפֿירט אין נאָענטן וואַלד און אים אויפֿגעהאַנגען.

דאָס אַלץ האָט געבראָכן מײַן פֿאָטערס ווידער­שטאַנד קעגן פֿאַרלאָזן זײַן הויף. דער לעצטער קלאַפּ איז געקומען, ווען אין איינעם פֿון יענע טעג זענען אַרײַן קאָזאַקן אין אונדזער בית־המדרש, געמאַכט אַ רעוויזיע, געזוכט געווער אין אַרון־קודש און דערקלערט, אַז זיי ווייסן זיכער, אַז דער „ראַווין איז אַ דײַטשער שפּיאָן”…

אויף צו מאָרגנס זענען טירן און פֿענצטער פֿון אונדזער גרויס הויז אין אָטוואָצק פֿאַרהאַקט געוואָרן מיט ברעטער, אַלע גרעסערע זילבערנע כּלים פֿאַרגראָבן געוואָרן אין וואַלד, און מײַן פֿאָטער מיט זײַן גאַנצער משפּחה זענען אַוועק קיין וואַרשע, פֿאַרלאָזנדיק דעם זיידנס וויליע, וווּהין ער האָט זיך שוין מער ניט אומגעקערט…

איינער פֿון מײַן טאַטנס געטרײַע חסידים, ר׳ יאָסל ראָזנבלאַט, האָט אונדז אָפּגעגעבן זײַן זעקס־צימער־וווינונג אויפֿן גזשיבאָוו, וווּ מיר זענען פֿאַרבליבן אַ לאַנגע צײַט, ביז מיר האָבן באַקומען אַ פּאַסיקע אייגענע דירה.

נאָך דער מלחמה ווען ר׳ יאַסל ראָזנבלאַט האָט זיך אומגעקערט פֿון סאָוויעט־רוסלאַנד, וווּהין ער איז געהאַט אַנטלאָפֿן, און געקומען זען זײַן רבינס קינדער, האָט ער אויסגערופֿן: „איך קום אַקאָרשט פֿון רוסלאַנד, אַבער די אמתע וועלט־רעוואָלוציע זע איך ערשט איצט – אָט דאָ!”…

די קאָמפּליצירטע פּערזענלעכקייט פֿון מײַן פֿאָטער און נאָך מער קאָמפּליצירטע לעבנס־באַדינגונגען האָבן פֿאַרטיפֿט דעם דואַליזם אין זײַן וועזן, אין פֿולשטענדיקן היפּוך צו דער שטאָלענער אויסגעהאַלטנקייט און גאַנצקייט פֿון זיידן. ווען די נײַע ווינטן, וואָס האָבן אָנגעהויבן ווייען אויף דער ייִדישער גאַס אין די יאָרן נאָענט צו דער ערשטער וועלט־מלחמה, האָבן אָנגעהויבן אַרײַנדרינגען אויך אין זײַן הויף, די סאַמע פֿעסטונג פֿון דעם חסידיש־פֿאַרפֿרומטן לעבן אין דעמאָלטיקן פּוילן, און ווען דער אומפֿאַרמיידלעכער תּהום צווישן דור און דור האָט אָנגעהויבן אָנוואַרפֿן זײַנע שאָטנס אויך אויף זײַנע אייגענע קינדער, איז מײַן פֿאָטער געוואָרן מוראדיק דערשראָקן און אַ סך געטראַכט וועגן זיידנס ווערטער פֿאַר זײַן אָפּפֿאָר קיין ארץ־ישׂראל: „ייִדן, עס ברענט אַ פֿײַער און קיינער זעט ניט!”. דאָס, וואָס ער האָט עס דעמאָלט ניט אײַנגעזען, האָט ער שפּעטער באַטראַכט ווי אַ גרויסן פֿעלער, ווי אַ פּערזענלעכן דורכפֿאַל, און אָפֿט מאָל שפּעט בײַ נאַכט פֿלעגט ער שפּאַנען איבער זײַן גרויסן צימער און שעפּטשען צו זיך: „טאַטע, דו ביסט גערעכט געווען!”…

פֿאַרציטערט איז ער געשטאַנען פֿאַרן נײַעם, אומבאַקאַנטן, פֿאַרן בייַט פֿון די דורות. זײַן וועלט האָט געהאַלט בײַם צוזאַמענברעכן, און איין מאָל, נאָך די ימים־נוראים, האָט ער מיך צוגערופֿן און מיר געזאָגט: „ווייסט, דעם יום־כּיפּור האָב איך פֿאַרלייגט תּפֿילות, אַז אויב מײַנע קינדער וועלן, חס־ושלום, ניט בלײַבן ייִדן, זאָלן זיי ניט האָבן קיין קינדער, דער דור זאָל זיך אויסלאָזן”…

מאַן פֿאָטער איז ערנסט קראַנק געוואָרן. דער ערשטער, וואָס האָט געוווּסט דעם דיאַגנאָז פֿון מײַן פֿאַטאַלער קראַנקייט, איז געווען ר׳ משה־לייזער חסיד, מײַן פֿאָטערס ערשטער מורה־הוראה, אין דער צײַט פֿון זײַן אַמאָליקן רבנות אין קליינעם שטעטל, און זײַן נאָענטער פֿרײַנד.

ר׳ משה־לייזער חסיד, ווי מען פֿלעגט אים רופֿן צווישן די וואָרקער חסידים, איז נאָך געפֿאָרן צום זיידן, ר׳ שׂמחה־בונם, געווען אַ ייִד אַ למדן, געפֿירט אַלע וויכטיקע בוררותן אין ייִדישן וואַרשע, און געווען בקי אין דער ייִדישער און ניט־ייִדישער ליטעראַטור. בײַ זײַן שמאָל טישל אין טונקעלן צימער אויף אָגראָדאָווע־גאַס האָט ר׳ משה־לייזער חסיד געזוכט דעם תּכלית פֿון דער וועלט, געוואָלט וויסן דעם סוד פֿון באַשאַף און געפֿונען – שכחה פֿאַר זײַן אייגן פֿאַרפֿעלט לעבן… אָבער איבער אַלעם איז געשטאַנען זײַן ליבשאַפֿט צו זײַן איין און איינציק, זייער באַגאַבטן און אינטעליגענטן זון, מיכאל. דער יונגער מיכאל איז געווען זײַן טאַטנס לעבנס־אינהאַלט און שענסטער טרוים. און אַז מיכאל איז געוואָרן קאָמוניסט, אין די יאָרן, ווען דאָס לעבן פֿון אַ קאָמוניסט אין פּוילן איז געווען ממש הפֿקר, האָט ר׳ משה־לייזער חסיד מיט זײַנע אייגענע הענט אײַנגעפּאַקט דאָס רענצל און אים אַריבערגעשמוגלט אויף יענער זײַט גרענעץ, קיין דײַטשלאַנד, וויסנדיק, אַז ער וועט זײַן איינציק זון שוין קיין מאָל מער ניט זען.

פֿון מײַן פֿאָטערס אָפֿטע און לאַנגע שמועסן מיט ר׳ משה־לייזערן, איז געווען קענטיק די מוראדיקע זאָרג, וואָס האָט אים באַפֿאַלן אין דער לעצטער צײַט פֿון זײַן קראַנקייט, וועגן דעם קיום פֿון ייִדישקייט אין צוקונפֿטיקן פּוילן. „דאָס ייִדיש­קייט גייט אונטער”, פֿלעגט ער זיך פֿאַרקלאָגן פֿאַר ר׳ משה־לייזערן און געווישט די טרערן פֿון די אויגן…

עס האָבן ניט געהאָלפֿן די קאָנסיליומס פֿון גרויסע דאָקטוירים אין וואַרשע און ניט די פּראָפֿעסאָרן אין בערלין, וווּ מען האָט מײַן פֿאָטער געבראַכט אין די לעצטע טעג פֿון די מלחמה. איינשטימיק האָבן זיי פֿעסטגעשטעלט דעם פֿאַטאַלן דיאַגנאָז. שטיל, אויסגעלאָשן און פֿינצטער איז געוואָרן אונדזער רוישיקע היים. מײַן באָבע איז געוואָרן וואָס אַ מאָל אײַנגעשרומפּענער, אײַנגע­בויגענער; יעדער מאָל, ווען זי האָט זיך דערנענטערט צום קראַנקן־בעט פֿון איר עלטסטן און געליבסטן זון, פֿלעגט ער מיט לעצטע כּוכות ענדערן זײַן יסורימדיקע גרימאַסע אויף אַ בלאַסן שמייכל און צו איר שעפּטשען: „מאַמע, ס׳איז מיר הײַנט אַ סך בעסער, ברוך השם, אַ סך בעסער”…

עטלעכע טעג פֿאַר דער פּטירה האָט ער צוגערופֿן די באָבען און צו איר געשעפּטשעט: „אַ בלום, אַ שמעקעוודיקע בלום”.

צום ערשטן און צום לעצטן מאָל האָב איך אַוועקגעשטעלט אין מײַן טאַטנס צימער אַ בלום – אַ פּורפּור־רויטע גרויסע, שמעקעוודיקע אַזאַליע.

ל״ג־בעומר תרע״ט (1919) איז מײַן פֿאָטער נפֿטר געוואָרן אין וואַרשע אויף דזשעלנאַ־גאַס נומער 14, אין עלטער פֿון נײַן און פֿערציק יאָר, אין זעלביקן עלטער ווי זײַן זיידע, דער מיטעלער וואָרקער. ער איז געווען אַ ביסל ווייניקער צײַט רבי פֿון זײַן זיידן, קנאַפּע נײַנצן יאָר.

אויפֿן גאַנצן וועג פֿון דער לוויה, בעת דער טויזנט־קעפּיקער עולם האָט זיך געצויגן איבער די ייִדישע גאַסן פֿון דער פּוילישער הויפּטשטאָט ביז צום גענשער בית־הקבֿרות, האָט מײַן באָבע געהאַלטן אין אײַן שעפּטשען: „נו, ס׳וועט דאָך שוין ניט לאַנג דויערן, איך וועל דיר דאָך באַלד ווידער זען… עס וועט ניט לאַנג דויערן”… און ביטער געשלוכצט.

אַ טאָג נאָך דער שיבֿה זענען חסידים אַרײַן אין אונדזער הויז, געטרונקען בראָנפֿן און אויסגערופֿן צו מײַן עלטסטן ברודער יצחק: „לחיים, רבי!”.

אין זיידנס וויליע אין אָטוואָצק זענען פֿאַרבליבן מײַן ברודער, דער יונגער רבי, מיט זײַן פֿאַמיליע און אונדזער יונגע שטיפֿמוטער מיט אירע נאָך גאָר יונגע פֿינף קינדער. מיר, די ערשטע קינ­דער, האָבן פֿאַרלאָזן די אַלטע היים, אַוועק אין מרכקים. אין גאַנץ אַנדערע וועגן און דרכים… אויף שטענדיק.

נאָך מײַן פֿאָטערס פּטירה איז אויך געוואָרן רבי זײַן איינציק פֿאַרבליבענער ברודער, מײַן פֿעטער משהלע, אין פֿאַלעניץ, נעבן וואַרשע. דער פֿעטער משהלע איז געווען אַ גוטמוטיקער, ליבלעכער, שטילער, רויִקער מענטש. נאָכן פֿריצײַטיקן טויט פֿון זײַן געליבטער פֿרוי, די מומע רויזע, איז ער פֿאַרבליבן אַלע זײַנע יאָרן אַליין, מיט זײַנע נאָך גאָר יונגע קינדער.

בעתן געזעגנען זיך מיט אים פֿאַר מײַן ענד­גילטיקן פֿאַרלאָזן אונדזער היים, האָט מײַן פֿעטער מיט אַ צאַרטן שמייכל מיר געזאָגט: „נו, זעסט, איצט איז דאָך שוין אַלץ אַנדערש; אַלע זענען דאָך שוין אַנדערש… נאָך וואָס האָסטו דו גראָד באַדאַרפֿט זײַן די ערשטע?”. מײַן ענטפֿער, אַז דער „איתרון” פֿון „ערשטן” איז דאָס „אויספֿלאַס­טערן”, דאָס „אויסגלײַכן” דעם שווערן וועג, אויף וועלכן אַנדערע גייען שפּעטער אַ סך לײַכטער – איז מײַן ליבן פֿעטער זייער געפֿעלן געוואָרן און ער האָט זיך מיט מיר האַרציק געזעגנט.

PL

W dniach I wojny światowej

W tamto piątkowe popołudnie, pierwszego dnia I wojny światowej, dom nasz był po brzegi pełny ludzi: stare matki, młode żony i wystraszone małe dzieci tłoczyły się przed drzwiami do gabinetu mojego ojcaMendel Kalisz (bd-1919) zw. Otwocker rebe (cadyk otwocki). i gorzko płakały – cadyk niech obieca, że synowie ich, mężowie i ojcowie wrócą z wojny cali i zdrowi. Ojciec stał przy oknie, wślepiał się w leśną gęstwinę i milcząc, wielką chustką ocierał z oczu łzy.

Wojna trwała dłużej, niż się spodziewano. Żydzi jęli pomału opuszczać swoje domostwa w miastach i miasteczkach, gdzie z dawna byli zakorzenieni, i w poszukiwaniu spokoju, bezpieczeństwa do stolicy się udawali, która, wedle powszechnego mniemania, miała dawać ochronę pewniejszą tak przed wrogiem powszechnym – głodem, jak i przed specyficznym żydowskim losem – pogromami, wypędzeniami, prześladowaniami.

Ojciec mój długo bił się z myślą, czyby dziadkową willę opuścić, od pokoleń będącą naszym gniazdem rodowym, z wielkimi szafami pełnymi ksiąg, zbieranych w ciągu wielu dziesięcioleci; był poważny, zamyślony i przygnębiony. Fala pogromów, eksterminacji całych gmin żydowskich w Rosji i Polsce, nieprzerwany strumień ludzi pozbawionych dachu nad głową, wygnanych z miast i miasteczek, i – na koniec – przerażająca wiadomość o okrutnym mordzie na reb Fajwlu, najstarszym synu aleksandrowskiego cadyka reb Szmuela-Hersza, w Radomiu, kiedy to do jego domu wtargnęli carscy żołdacy, zaprowadzili go do pobliskiego lasu i tam powiesili. Wszystko to złamało opór mojego ojca w sprawie opuszczenia dworu. Ostateczny cios padł, kiedy w tych dniach do naszego domu modlitwy wdarli się kozacy, zrobili rewizję, w aron ha-kodesz szukali broni, oświadczając, że wedle ich sprawdzonych informacji „rabin jest niemieckim szpiegiem”.

Nazajutrz drzwi i okna w naszej otwockiej posiadłości zabito deskami, wszystkie co bardziej wartościowe naczynia srebrne zakopano w lesie, a ojciec mój z całą rodziną wyjechał do Warszawy, porzucając dziadkową willę, do której nie miał powrócić już nigdy…

Jeden z najbardziej oddanych ojcu chasydów, reb Josel Rozenblat, oddał nam swoje sześciopokojowe mieszkanie na Grzybowie, gdzieśmy czas dłuższy pomieszkiwali, aż znaleźliśmy odpowiedni własny kąt.

Po wojnie, kiedy Josel Rozenblat wrócił z Rosji Sowieckiej, dokąd był uciekł, i przyszedł do dzieci swojego kierownika duchowego, rzekł: „W Rosji byłem, ale światową rewolucję widzę dopiero tu – nie gdzie indziej!”…

Skomplikowania osobowość mojego ojca, a jeszcze bardziej złożona sytuacja bytowa pogłębiły rozdwojenie jego psychiki, w całkowite przeciwieństwo żelaznego opanowania i wewnętrznej integralności dziadka. Kiedy nowe wiatry, które na „żydowskiej ulicy” pojawiły się w latach bezpośrednio poprzedzających I wojnę światową, wionęły też i do jego dworu, tej najpilniej strzeżonej twierdzy chasydzkiej dewocji w ówczesnej Polsce, i kiedy niemożliwa do ominięcia przepaść międzypokoleniowa groziła pochłonięciem również jego dzieci, ojciec mój przestraszył się nie na żarty i jął rozpamiętywać dziadkowe słowa, które ten wypowiedział przed wyjazdem do Ziemi Świętej: „Ludzie! Ogień płonie, a nikt nie widzi!”. To, czego nie dostrzegł wówczas, uważał później za swój wielki błąd, osobistą porażkę, i często, przechadzając się późno w noc po swoim gabinecie, szeptał do siebie: „Miałeś rację, tato!”…

Przerażony stanął oto w obliczu nowego, nieznanego, w obliczu pokoleniowej zmiany. Jego świat znalazł się na krawędzi i razu jednego, po Strasznych Dniach, przyzwał mnie i powiedział: „Wiesz, modliłem się w Jom Kipur, że gdyby moje dzieci, uchowaj Bóg, wyrzekły się żydostwa, niechże będą bezpłodne i żeby wymarło to pokolenie”…

Ojciec mój poważnie zachorował. Pierwszą osobą, która poznała druzgocącą diagnozę, był reb Mojsze-Lejzer, jego pierwszy sędzia prawa żydowskiego w czasie sprawowania przez ojca urzędu rabina w małym miasteczku, i jego bliski przyjaciel.

Reb Mojsze-Lejzer, przez wyznawców dynastii wareckiej „Pobożnym” zwany, jeździł do jego dziadka jeszcze, do reb Symchy-Bunema, był człowiekiem uczonym, prowadził wszystkie ważne sprawy arbitrażowe w żydowskiej Warszawie i znał się na żydowskiej i nieżydowskiej literaturze. Przy chybotliwym stoliku w ciemnej izbie przy Ogrodowej ulicy dociekał reb Mojsze-Lejzer sensu świata, głowił się nad tajemnicą dzieła stworzenia, a znajdywał – chwilę zapomnienia od swojego zmarnowanego żywota… Ponad wszystko jednak stawiał miłość do swojego jedynego, nieprzeciętnie zdolnego i inteligentnego syna, Michaela. Młodziutki Michael był sensem jego życia i najpiękniejszym marzeniem. I kiedy Michael został komunistą – w latach, gdy życie komunisty w Polsce funta kłaków nie było warte – reb Mojsze-Lejzer własnoręcznie spakował mu plecak i przeszmuglował przez zieloną granicę, do Niemiec, wiedząc, że swego jedynaka nigdy już nie zobaczy.

W częstym i rozwlekłym rozprawianiu ojca z reb Mojsze-Lejzerem widoczna była jego wielka troska, jaka go ogarnęła w końcowym etapie choroby, o przyszłość żydostwa w niepodległej Polsce. „Żydostwo się kończy” – żalił się reb Mojsze-Lejzerowi, ocierając z oczu łzy…

Nie pomogły konsylia najznakomitszych doktorów w Warszawie ani profesorów w Berlinie, dokąd ojca w ostatnich dniach wojny zawieziono. Jednogłośnie potwierdzili oni fatalną diagnozę. Cichy, apatyczny i przygaszony stał się nasz gwarny dom. Moja babcia była coraz bardziej przykurczona, pochylona; za każdym razem, kiedy zbliżała się do łoża chorego, jej najstarszy i najbardziej ukochany syn ostatkiem sił zmieniał grymas cierpienia w nikły uśmiech, szepcząc do niej: „Dzisiaj mi lepiej, mamo, o wiele lepiej”…

Kilka dni przed śmiercią przyzwał babcię i wyszeptał do niej: „Kwiat, kwiatek pachnący”.

Po raz pierwszy i ostatni wstawiłam do pokoju ojca kwiat – czerwonopurpurową, okazałą, pachnącą azalię.

W Lag baOmer 5679 (1919) ojciec mój zmarł w Warszawie przy Dzikiej ulicy numer 14, w wieku pięćdziesięciu dziewięciu lat, w takim samym wieku co dziadek jego, drugi cadyk z dynastii wareckiej. Cadykiem był krócej nieco niż jego dziadek, niespełna dziewiętnaście lat.

Na całej trasie pogrzebu, gdy wielotysięczny tłum głowa przy głowie ciągnął żydowskimi ulicami do cmentarza przy ulicy Gęsiej p, babcia szeptała nieustannie: „No, to już przecież nie potrwa długo, wkrótce przecież znowu się z tobą zobaczę… już niezadługo”. I gorzko łkała.

Dzień po tygodniowej żałobie chasydzi weszli do naszego domu, pili wódkę i do Icchoka, mojego starszego brata, krzyczeli: „Le-chajim, rebe!”.

W posiadłości dziadka w Otwocku został mój brat, nowy cadyk, ze swoją rodziną i nasza młoda macocha z piątką swoich jeszcze małych dzieci. My, starsze rodzeństwo, opuściliśmy nasz dotychczasowy dom, udając się w dalekie strony… Różnymi drogami lub bezdrożem… Na zawsze.

Po śmierci ojca cadykiem został także jego jedyny żyjący brat, wujek Mojsze, w Falenicy koło Warszawy. Wujek Mojsze był to człowiek serdeczny, życzliwy, cichy i spokojny. Po przedwczesnej śmierci ukochanej żony, cioci Rojzy, był przez wszystkie lata sam, ze swoimi jeszcze całkiem małymi dziećmi.

Gdy się z nim żegnałam, zanim ostatecznie opuściłam dom, wujek Mojsze z delikatnym uśmiechem powiedział do mnie: „Widzisz, wszystko teraz inaczej; inni już są wszyscy … Ale dlaczego ty musisz być pierwsza?”. Moja odpowiedź, że „misją” tych, co są na przedzie, jest „przetarcie, utorowanie szlaku”, po którym innym będzie później łatwiej iść – mojemu kochanemu wujkowi bardzo się spodobała i pożegnał się ze mną serdecznie.