Moja żydowska Warszawa

Teatr na Smoczej

YI

סמאָטשע טעאַטער

נישט געווען אין וואַרשע נאָך אַ טעאַטער, וווּ דאָס פּובליקום זאַל אַזוי מיטלעבן מיט די אַרטיסטן, ווי אין טעאַטער אויף סמאָטשע. ווויל איז געווען דעם אַרטיסט, וואָס עס איז אים אויסגעפֿאַלן אַ סימפּאַטישע ראָל. די סמאָטשע האָט אים אָפּגעוואַרט בײַם אַרויסגאַנג און אים געטראָגן אויף די הענט. וויי איז געווען צו יענעם, וואָס האָט געשפּילט די ראָל פֿון אַ טיראַן – אַ פֿאַרפֿירער פֿון „דאָס איידעלע מעידכען”. ער האָט שוין געמוזט איבערוואַרטן אין טעאַטער ביז וואַנען דאָס פּובליקום איז זיך פֿונאַנדערגעגאַנגען. ס׳האָט אים געדראָט צו קריגן אָנגעבראָכן די ביינער.

סמאָטשע איז נישט געגאַנגען אין טעאַטער וויילן זיך און פאַרברענגען די עטלעכע שעה. סמאָטשע איז געגאַנגען אויסלעבן איר אייגן אָרעם לעבן, אויסוויינען בײַ פֿרעמדע טראַגעדיעס איר אייגענע טראַגעדיע און פֿרײַען זיד מיט יענעמס פֿרייד ווייל אייגענע האָט געפֿעלט.

דער רעפּערטואַר פֿון טעאַטער האָט געמוזט זיין „אמתדיק”, געגומען פֿון טעגלעכן לעבן און צוגענגלעך. ער האָט געמוזט זײַן ענלעך צו דעם, וואָס דער צושויער האָט אַליין איבערגעלעבט, נאָר פֿעסט אבערגעזאַלצן און איבערגעצוקערט: מיט אַ שוואַרץ־כאַראַקטער וואָס איז שוואַרצער ווי פּעך, וואָס מען מוז אין אים נעמען „ראַכע”. און מיט אַן איידל פֿאַרפּײַניקט וועזן, וואָס מ׳האָט אויף אים געדאַרפֿט רחמנות האָבן און אַרויסווײַזן דאָס רחמנות מיט ביטער געוויין. וואָס מער טרערן מען האָט געקענט פֿאַרגיסן אין טעאַטער, אַלץ מערער דערפֿאָלג האָט געהאַט די פֿאַרשטעלונג. אַלע עוולות האָבן אָבער געמוזט פֿאַרריכט ווערן נאָך איידער דער צושויער האָט פֿאַרלאָזט דאָס טעאַטער. יעדע פֿאָרשטעלונג האָט זיך געמוזט גוט ענדיקן. ס׳האָט געמוזט אומגעריכט קומען אַ העלד מיט אַ גוט האַרץ, מיט אַ צאַרטן כאַראַקטער און שטאַרקע אָרעמס, וואָס האָט אַרויסגעראַטעוועט דעם קרבן. דעמאָלט האָט סמאָטשע גאַס געקענט אַהיימגיין אַ באַרויִקטע, אַ פֿריילעכע מיט אַ צופֿרידנקייט אין האַרץ, אַז ס׳איז נאָך דאָ גערעכטיקייט אויף דער וועלט.

„אוי, אַ בראָך נאָך אים” – מיט אַזעלכע ווערטער האָט דער סמאָטשער צושויער רעאַגירט אויפֿן שפּילן פֿון יעדן אַרטיסט. אָבער אין דער פֿאַרשידנקייט פֿונעם טאָן, אין וועלכן די קללה איז אַרויסגעזאָגט געוואָרן, האָט מען גלייך אַרויסגעפֿירט בייזקייט צום שלעכטן העלד – דעם שוואַרץ־כאַראַקטער, אָדער צופֿרידנקייט און צושטימונג מיטן גוטן און איידעלערן, וואָס איז גרייט זיך צו אָפּפֿערן פּאָרן שוואַכן און געפּייניקטן קרבן.

דאָס סמאָטשער טעאַטער האָט זיך געפֿונען נאָענט פֿון דער גענשע, אין סאַמע מיט פֿון סמאָטשע־גאַס און דאָס פּובליקום איז חוץ פֿון די אײַנוווינער פֿון דער גאַס, באַשטאַנען אויך פֿון געסט, וואָס זענען געקומען פֿון די אַרומיקע אָרעמע געסלעך: וואָלינסקע, ניסקע, סטאַווקע. שבת־צו־נאַכטס האָבן זיך אין טעאַטער אַרײַן אויסגעקליבן גאַנצע הייף. אַ גאַנצן שבתדיקן טאָג זענען די שכנים אָפּגעזעסן צוזאַמען אויפֿן הויף. זיי האָבן געשמועסט וועגן די הײַנטיקע שווערע צײַטן, מען האָט זיך דערציילט וועגן סמאל, ווען מ׳איז נאָך געווען חתן־כּלה – די וועלט איז עפּעס געווען גאַר אַן אַנדערע. אַ פֿונט ברויט האָט געקאָסט אַ דרײַער און אַ פֿערדל האָט מען געקראָגן פֿאַר פֿופֿצן קאַרבן. איז טאַקע געווען אַ לעבן. עלטערע האָבן זיך דערמאַנט וועגן „פּלען”. אין וועלכן מ׳איז געהאַט אײַנגעפֿאַלן בעת „פֿאָניע” האָט זיך געשלאָגן מיט יאַפּאָניע? מ׳האָט זיך איבערדערציילט צום טויזנטסטן מאָל דעם וויץ וועגן דער מלחמה פֿון די צוויי קיסרים פֿון וועלכע איינער האָט געטענהט: „יאַ פֿאָניע” און דער צווייטער האָט געטענהט: „יאַ פּאָניע”. ביז ס׳איז געקומען אַ פֿייגעלע, געמאַכט אַ פּינטעלע אויסן צווייטן „פ”. און אוזי אַרום איז איינער געבליבן פֿאָניע און דער צווייטער יאַפּאָניע.
– זי ווייסן, מאַניעלע, – האָט זיך אָנגערופֿן אין מיטן געשפּרעך איינער פֿון די שכנים – מען שפּילט הײַנט אין טרעיאַטער אַ גוטע שטוקע.

דאָס געשפּרעך איז אַריבער אויפֿן סמאָטשער טעאַטער. מ׳האָט זיך דערמאַנט, אַז מ׳איז שוין לאַנג דאַרט נישט געווען און באַשלאָסן אין אָוונט גיין צוזאַמען אין טעאַטער. דעם אָוונטברויט אין שטוב איז מען דעם שבת אָפּגעקומען מיט „שהי פּהי”, דאָס שטיקל גענדזנס, וואָס איז געווען גרייט אויף „שפּייס־צענאַכטס” האָט מען שוין באַהאַלטן מיטצונעמען אין טעאַטער, ווי מען וועט קענען אונטערלענען זיך דאָס האַרץ בעתן שפּילן. בײַם טויער פֿון טעאַטער זענען געשטאַנען הענדלערקעס מיט רבי־ניסלעך און מיט באַניעקערן – האָט יעדער מאנצפפערשוין אַוועקגעשארט די מאַרינאַרקע און געלאָזט זיך אַרײַנשיטן אין די הויזן־קעשענעס אַ צוויי־דרײַ גלעזער באַניעקערן, אַליין צו קנאַקן און מכבד צו זיין די „וואַבא”. די מיינסטע צושויער זענען געווען יונגוואַרג – ייִנגלעך מיט מיידלעך, וואָס האָבן אָנגעהויבן „מיט זיך צו גיין”, חתן־כּלה מיט זייערע „פשיאַטשעלעס”, יונגען מיט פֿעסטע אָפּגעברענטע פּנימער, אָנגעטון אין גראַנאַטענע נאַבראַניעס. בײַ די יונגען זענען די מײַלער אַלע מאָל געגאַנגען אויף שרויפֿן, בײַ די כּלות זענען זיי אָבער געווען נישט דרייסט – געביסן די נעגל און נישט געקענט דאָס מויל עפֿענען.

אָנגעפֿירט מיט דער קאָמפּאַניע האָבן די מיידלעך, זיי האָבן זיך אַרויסגעוויזן פֿאַר די אמתע בריות אײַנצוהאַנדלען בילעטן פֿאַר זיך און פֿאַר זייערע קאַוואַליִערן. צו דער קאַסע איז צו אַ פֿרײַלין, אַ מויד אַ ברען. זי האָט אײַנגעקויפֿט די בילעטן, געחנדלט זיך צום קאַסירטער מעשׂה „מאַמזעל” און געדונגען זיך וועגן די ערטער און וועגן פּרײַז. ס׳איז איר נישט געגאַנגען אַזוי אין אויסדינגען אַ נאָענטן פּלאַץ, זי האָט געוווּסט, אַז זיי וועלן סײַ ווי סײַ נישט זיצן אויף זייערע ערטער, אַז זיי וועלן גלײַך נאָכן אויסלעשן די לאָמפּן זיך איבערזעצן. דאָס האָט זי זיך נאַר געוואָלט אויספֿײַנען פֿאַרן חתן און זײַנע פשיאַטשעלעס, זיי זאַלן זען, אַז זי איז נישט קיין „יאָלד” און ־מ׳קען זי נישט „וויטישן”.

אין טעאַטער־זאַל האָט מען זיך אַרײַנגעשאַרט „סטאַטעטשנע”. פֿון פֿאַרלעגנהייט און פֿאַרבלענדט פֿונעם ליכט, האָט מען אין אָנהייב נישט געזען וואָס אַרום טוט זיך. מען האָט זיך געלאָזט פֿירן פֿונעם בילעטער ווי אַ שעפֿעלע צו דער שחיטה, אַוועקגעזעצט זיך אויף אַ ברעג פֿון דער באַנק און אָנגעהויבן צו קנאַקן באַניעקערן. אָבער ביסלעכווײַז האָט זיך דער עולם אויסגעטשוכעט. מ׳איז זיך געוואָרן היימיש און איבערגעשריגן צו זיך פֿון איין עק זאַל איבערן צווייטן.

די פֿאַרשטעלונג האָט זיך אָנגעהויבן מיט גרויס פֿאַרשפּעטיקונג. ווי לאַנג ס׳איז נאָך ווער געשטאַנען בײַ דער קאַסע, אָדער מ׳האָט זיך געקענט ריכטן, אַז ס׳וועט ווער קומען, האָט מען צוגעוואַרט. ווען מען האָט אַפֿילו געמאָלדן, אַז ס׳הויבט זיך שוין אָן, האָט מען זיך אויך נישט געאײַלט. צוערשט איז דורך אַ קלונג אָנגעזאָגט געוואָרן אַז „מען פֿאַנגט אָן”. דער גלאָק האָט זיך געלאָזט הערן אַ צענדליק מאָל; נאָך יעדן קלונג – אַן איבעררײַס, ווי ער וואָלט געקלערט, צי ער זאַל נאָך קלינגען אָדער נישט. צוביסלעך האָבן זיך אָנגעהויבן לעשן די לאָמפּן. ווען ס׳האָט זיך שוין אויסגעלאָשן די לעצטע לאָמפּ, האָט מען דערהערט אַ קלאַפּ פֿון אַ האַמער אין אַ קופּערנעם רענדל און די קורטינע האָט זיך גענומען פֿונאַנדערשפּרייטן.

דעם קלאַפּ פֿונעם האַמער האָט דאָס פּובליקום פֿאַרשטאַנען נישט בלויז אַלס סיגנאַל, אַז די פֿאַרשטעלונג הייבט זיך אָן, נאַר אויך ווי אַ צייכן, אַז מ׳קען זיך שוין איבערזעצן. איבערן זאַל האָט זיך אָנגעהויבן אַ לויפֿעניש און אַ שטופּעניש. דאָס האָט דאָס פּובליקום פֿאַרכאַפּט די נעענטערע פּלעצער. דאָס גערויש האָט געדויערט אַ שפּאַר ביסל צײַט. גאַנץ אָפֿט האָט אַן אַרטיסט, וואָס איז שוין לאַנג געשטאַנען אויף דער בינע בײַם פֿונאַנדערגערוקטן פֿאַרהאַנג און נישט געקענט קומען צום פּסוק, געמוזט פֿון דער בינע־אַראָפּ באַרויִקן דאָס פּובליקום.

דאָס איבערלויפֿן אויף די נעענטערע ערטער איז נישט געווען צוליב דעם מען זאַל בעסער הערן, ווײַל געהערט האָט מען איבערן גאַנצן זאַל. דער אַרטיסט האָט נישט גערעדט, נאָר געשריגן. און אויב מען האָט נישט געהערט דעם שוישפּילער אַליין, האָט מען דערפאַר גלענצנד געהערט דעם סופֿליאַר, וואָס האָט דעם אַרטיסט שטענדיק איבערגעשריגן. ס׳האָט אים אויך צוגעהאָלפֿן דאָס פּובליקום, וואָס האָט איבערגעחזרט אויפֿן קול יעדן זאַץ. איבערגעלאָפֿן איז מען, ווײַל מען האָט געוואָלט זײַן נאָענט פֿונעם אַרט, ווי עם קומט אַלץ פֿאָר און פֿילן זיך אַזוי אַרום אַ מיטבאַטייליקטער.

נאָך אַזאַ צוזאָג זענען מיידלשע הערצער ווײַכער געוואָרן און נישט די חתנים און פשיאַטשעלעס האָבן פֿאַרבעטן די מיידלעך אויף אַ פֿונדע צו מיילאַכן אויף הייסע קישקעלעך מיט מושטאַרדע, זיי האָבן דאַרט געמאַכט אַ שנאַפּס און קריגנדיק קוראַזש, דערקלערט זיך די מיידלעך אין ליבע. די מיידלעך האָבן אין אָנהייב נישט געוואָלט.
– יאַך האָב מורא, – האָבן זיי געזאָגט – אַז איר וועט, זיין אַ שניאָקַזש (שיכּור) און שלאָגן די ברויטן ווי דער שלעכטער מאַקס פֿון דער הײַנטיקער שטוקע.
– זאַל יאַך פֿאַרברענט ווערן – האָט דער יונג געענטפֿערט, באַמיענדיק זיך צו רעדן מיט אַן איידעלן טאָן – אויב יאַך וועל אין נישט אַרומטראָגן אויף די הענט, ווי דער גוטער מאָריץ.

נאָך אַזאַ צוזאָג זענען מיידלשע הערצער ווײַכער געוואָרן און נישט וויסנדיק ווי אַזוי האָבן זיך פֿאַרפֿלאָכטן די הענט פֿון ייִנגל און מיידל. אויף סמאָטשע־גאַס איז צוגעקומען אַ נײַ פּאָר חתן־כּלה.

PL

Teatr na Smoczej

Nie było w Warszawie innego teatru, którego publiczność byłaby tak zżyta z aktorami, jak ten na Smoczej. Szczęście miał artysta, któremu dane było zagrać sympatyczną rolę. Smocza czekała na niego przed wyjściem i nosiła na rękach. Biada jednak temu, który grał rolę tyrana lub uwodziciela „szlachetnej dziewczyny”. Ten musiał przeczekać w teatrze, dopóki publiczność się nie rozeszła. Groziło mu bowiem pogruchotanie kości.

Smocza nie chodziła do teatru dla przyjemności, żeby miło spędzić czas. Smocza chodziła przeżywać swoje własne nędzne życie, przy okazji cudzych tragedii wypłakać się nad własnym losem oraz cieszyć radościami innych, gdyż własnych brakowało.

Repertuar musiał być „realistyczny”, wzięty z życia i przystępny. Musiał przypominać przeżycia samych widzów, lecz bardziej przerysowane i przesłodzone – ze szwarccharakterem, czarniejszym niż smoła, na którym trzeba się zemścić, ze szlachetną, udręczoną istotą, nad którą należało się ulitować i okazać to uczucie gorzkimi łzami. Im więcej łez udało się przelać w teatrze, tym większe powodzenie miała sztuka. Wszystkie krzywdy musiały jednak być naprawione nim widz opuścił teatr. Każde przedstawienie kończyło się dobrze. Niespodziewanie zjawiał się dobry bohater o szlachetnym sercu i silnym ramieniu, który ratował ofiarę. Smocza mogła wówczas iść do domu spokojna, radosna i w sercu zadowolona, że jest jeszcze sprawiedliwość na tym świecie.

A niech go szlag. Takimi słowami widz ze Smoczej reagował na grę każdego aktora. W tonie tego przekleństwa od razu dawało się wyczuć złość na złą postać lub zadowolenie i wsparcie dla dobrego i szlachetnego bohatera, który gotów był się poświęcić dla słabej, udręczonej ofiary.

Teatr mieścił się niedaleko Gęsiej, pośrodku Smoczej. Oprócz mieszkańców tej ulicy widownię zapełniali goście z okolicznych ubogich uliczek: Wołyńskiej, Niskiej, Stawek. W sobotę wieczorem do teatru wybierały się całe podwórka. Przez cały sobotni dzień sąsiedzi siedzieli razem na dworze, rozmawiając o ciężkich obecnie czasach. Opowiadali sobie, jak to dawniej bywało, kiedy jeszcze byli młodzi. Świat był jakiś inny, bochen chleba kosztował trzy grosze, a konia można było dostać za piętnaście rubli. To było życie! Starsi wspominali więzienie, do którego zdarzało się trafiać w czasie gdy car walczył z Japonią. Po raz tysięczny powtarzano dowcip z czasów wojny rosyjsko-japońskiej. Jeden z cesarzy woła „Ja Fonia”, a drugi też „Ja Fonia”; wtedy nadlatuje ptak, w literce פ stawia kropkę i w ten sposób jednemu został „Fonia”, a drugiemu „Japonia”Dowcip jest grą słowem „Fonie” (jid.), wykorzystuje także fakt, że w alfabecie hebrajskim głoski [p] i [f] zapisuje się za pomocą jednej litery, a odróżnia wyłącznie poprzez kropkę, zwaną „dagesz”. „Fonie” pochodzi od rosyjskiego Wania (zdrobnienie od Iwana). Imię to było popularnym żydowskim określeniem Rosjanina. Z czasem „Fonie” stał także przezwiskiem, jakim żydowscy poddani Romanowów nazywali kolejnych carów. Często imieniu „Fonie” towarzyszył jeszcze epitet „ganef”, czyli złodziej..
– Wiecie, Maniusiu – w środku rozmowy zawołał jeden z sąsiadów – dziś w trejatrze grają dobrą sztukę.

I już rozmowa schodziła na teatr przy Smoczej. Zgromadzeni przypominali sobie, że dawno już tam nie byli i postanawiali wieczorem wspólnie wybrać się do teatru. Tego wieczoru kolację opędzano byle czym. Kawałek gęsi przygotowany na wieczerzę odkładano, żeby zabrać do teatru i posilić się w trakcie przedstawienia. Przed wejściem do teatru stali sprzedawcy z fistaszkami i pestkami dyni. Mężczyźni odchylali marynarki i pozwalali wsypać sobie do kieszeni dwie, trzy miarki pestek, żeby potem samemu przegryzać oraz częstować „panie”. Większość widzów stanowili młodzi ludzie, chłopcy i dziewczęta, którzy zaczęli ze sobą „chodzić”, oraz kawalerowie z „przyjaciółmi”, chłopakami o wyrazistych, ogorzałych twarzach ubranych na granatowo. Chłopcy mieli zwykle wiele do powiedzenia, ale przy dziewczynach nie byli już tacy odważni, obgryzali paznokcie i nie mogli wydusić z siebie ani słowa.

W towarzystwie rej wodziły dziewczęta, to one wykazywały prawdziwy talent do zdobywania biletów dla siebie i swoich kawalerów. Do kasy podchodziła panienka, piękna jak ta lala. Kupowała bilety, wdzięczyła się do kasjera niczym jakaś paniusia, wykłócała się przy tym o miejsca oraz cenę. Nawet jeśli nie udało jej się wytargować lepszych biletów, wiedziała, że nie będą siedzieć na wyznaczonych miejscach. Przesiądą się, jak tylko zgasną lampy. Chciała się tylko pokazać swojemu narzeczonemu i jego przyjaciołom, żeby nie myśleli, że jest jakąś „głupią gęsią”, którą można „wykiwać”.

Ludzie wchodzili do sali z powagą. Z powodu zakłopotania i oślepiającego światła, początkowo nie wiedzieli, co się wokół dzieje. Pozwalali się prowadzić bileterowi, jak baranki na rzeź. Siadali na brzegu ławki i zaczynali gryźć pestki dyni. Tłum jednak powoli się ożywiał, ludzie czuli się coraz bardziej swojsko i krzyczeli do siebie z jednego końca sali na drugi.

Przedstawienie zaczynało się z dużym opóźnieniem. Dopóki przy kasie stali ludzie albo dopóki spodziewano się jeszcze widzów, czekano. Nawet gdy już zapowiedziano, że zaraz się zacznie, i tak nikt się nie spieszył. Najpierw rozbrzmiewał dzwonek, oznaczający: „już zaczynamy”. Można go było jednak usłyszeć dziesiątki razy; po każdym dzwonku przerwa, jakby zastanawiał się, czy dzwonić dalej, czy nie. Powoli gasły lampy. Kiedy zgasła ostatnia, rozbrzmiewał stuk młotka o miedziany rondel i kurtyna się rozsuwała.

Stukot młotka nie oznaczał dla publiczności jedynie rozpoczęcia przedstawienia, był także znakiem, że można się przesiadać. Rozpoczynała się bieganina i przepychanie po sali. Widzowie chcieli złapać lepsze miejsca. Rozgardiasz trwał długie minuty. Nierzadko aktor, stojący już od dłuższego czasu na scenie przy rozsuniętej kurtynie, musiał sam uspokajać publiczność.

Widzowie przesiadali się na bliższe miejsca nie dlatego, że chcieli lepiej słyszeć (w całej sali była dobra akustyka). Aktorzy nie mówili, lecz krzyczeli. Nawet jeśli człowiek nie dosłyszał samego aktora, doskonale słychać było suflera, którzy nieustannie przekrzykiwał wykonawcę. Dopomagała mu także publiczność, która powtarzała na głos całe zdania. Ludzie przesiadali się dlatego, że chcieli być bliżej miejsca, gdzie rozgrywa się akcja, chcieli czuć się jej częścią.

Po przedstawieniu chłopcy i ich towarzysze fundowali dziewczętom gorące kiszki z musztardą u Mejlacha. Sami wychylali tam kieliszek dla kurażu i wyznawali swoim wybrankom miłość. Początkowo dziewczęta się broniły.
– Boję się – mówiła panienka – że okażecie się pijakiem i będziecie bić młodą żonę, jak ten wstrętny Maks z dzisiejszej sztuki.
– A żebym sczezł – odpowiadał chłopak, starając się mówić jak najdostojniej – jeśli nie będę nosić cię na rękach, jak wspaniały Moryc.

Po takiej obietnicy dziewczęce serce miękło i, nie wiedząc jak i kiedy, splatały się dłonie młodych.

Na Smoczej pojawiała się nowa para narzeczonych.