Moja żydowska Warszawa

„Git szabes, jidelach”

YI

„גוט־שנת ייִדעלעך”

– „גוט שבת, ייִדעלעך, גוט שבת! די חבֿרה מחזיקי־חולים איז דאָ! געץ אַראָפּ, ברענגץ אַראָפּ, ווארפֿץ אַראָפּ: חלות, ברויט, פֿיש, פֿלייש, צוקער. שנעלער, שנעלער, ייִדעלעך! נישטאָ קַ צאַט! מ׳דאַרף גיין אין אַנדערע הייף. ווער ס׳קען נישט אַראָפּברענגען, וועל׳מיר אַרויפֿגיין. געץ, געץ, ייִדעלעך, די קראַנקע וואַרטן! גיכער, גיכער, ייִדעלעך, האַלטץ נישט אויף. געץ אַראָפּ: פּוטער, שמאַלץ, ײַיער, פּאָמעראַנצן, עפּל. די קראַנקע דאַרפֿן עפּעס גוטס אין מויל אַרײַן, זיי דאַרפֿן זיך אונטערלענען די הערצער!”.

מוזיק. שבת־מוזיק אין די ייִדישע הייף פֿון ייִדישן וואַרשע – אויסגעשפּילט דורך האָרעפּאַשנע ייִדן, אויסגעהאָרעוועטע, אויסגעבלייכטע, פֿאַרדאגהטע ייִדן. פֿאַרחושכטע פֿון יאָגן זיך אַ גאַנצע וואַך נאָך פּרנסה, האָבן זיי שבת נישט גערוט, נישט אַוועקגעלייגט זיך אויסגלײַכן די ביינער, נאָר געשלעפּט זיך מיט ריזיקע קוישן איבער די וואַרשעווער ייִדישע הייף צונויפֿנעמען פּראָדוקטן פֿאַר אָרעמע קראַנקע אין די שפּיטעלער.

צענדליקער גרויסע צדקה־חבֿרות – חוץ הונדערטער קליינע זענען געווען אין וואַרשע: „בית־לחם”, „תומכי־עניים” א”אַנד. טויזנטער פּעקלעך זענען יעדן ערבֿ יום־טובֿ פֿאַרטיילט געוואָרן, מיט אַלע יום־טובֿ הצטרכותן פֿאַר אָרעמע ייִדישע משפּחות, קעסלען טיי מיט ברויט זענען אַרומגעפֿירט געוואָרן יעדן ווינטער איבער די וואַרשעווער ייִדישע אָרעמע גאַסן. יעדער ייִד אין וואַרשע האָט געמוזט האָבן אַ שײַכות מיט בית־לחם, תומכי־עניים און אַנדערע צדקה־חבֿרות. ווער ס׳איז נישט קיין נעמער, מוז זײַן אַ געבער – דאָס האָט געוווּסט יעדער וואַרשעווער ייִד. ווי די גרעסטע טראַגעדיע האָט עס איבערגעלעבט אַ יורד, ווען מ׳האָט זיך געמאַכט פֿאַרגעסן אין אים און אויסגעמיטן זײַן שטוב בײַם צונויפֿנעמען מעות־חטים אויף פּסח אָדער אויף אַנדערע הצטרכותן פֿאַר אָרעמעלײַט. ער האָט דערפֿון מער געליטן, ווי פֿון דעם, וואָס ער אַליין האָט נישט געהאַט פֿאַר זיך אויף יום־טובֿ.

צענדליקער גרויסע צדקה־חבֿרות, חוץ הונדערטער קליינע זענען געווען טעטיק אין וואַרשע צו העלפֿן נויטבאַדערפֿטיקע. ס׳זענען אויך געווען לאָקאַלע „חבֿרלעך” אויף יעדער גאַס אָדער הויף: פֿאַר הכנסת־כּלה, גמילת־ חסדים, תּלמוד־תּורה. קיין שום חבֿרה איז אָבער נישט געווען אַזוי באַקאַנט און באַליבט אין וואַרשע, ווי די „גוט שבת, ייִדעלעך”.

נישט פֿאָרצושטעלן זיך אַ ייִדישן הויף, וואָס זאַל ווערן דורכגעלאָזט דורך די „גוט שבת ייִדעלעך”. אַ פֿאַרשטערטער שבת וואָלט דאָס געווען. ס׳וואָלטן נישט געהאַט קיין שבתדיקן טעם די געפֿילטע פֿיש, די שבת־חלות, דער שבתדיקער טשאָלנט מיטן לאָקשן־קוגל און אָנגעפֿילטע מעגעלעך. ס׳וואָלט, להבֿדיל, נישט געהאַט קיין טעם דער „יום זה מכובד” געזונגען פֿון ר׳ איטשע־מאיר, דעם וואַרשעווער גבֿיר און גערער חסיד, פֿון דעם דרדקי־מלמד אָדער פֿון יאָסל טרעגער.

נישט געווען הונט אין הויף די „גוט שבת, ייִדעלעך” – פֿאַרשטערט איז דער שבת בײַם גבֿיר וואָס כאָטש ער האָט גענוג חלות – ס׳זאָל נאָך בלײַבן אויף נאָך שבת אויסצופּרעגלען – האָט ער דאָך איין חלה, לכתּחילה, צוגעגרייט און באַהאַלטן ספּעציעל פֿאַר די „גוט שבת, ייִדעלעך”. פֿאַרשעמט איז דער שבת בייט אָרעמען מלמד, וואָס זיין ווײַב האָט קנעטנדיק די טייגלעך אויף חלות אָפּגעציילט אַ חלה צו יעדער סעודה, זי האָט פֿאַרקלענערט יעדעס איינציקע און אָפּגעשפּאָרט אַן איבעריקס פֿאַר די „גוט שבת. יידעלעך”. טרויעריק איז בײַ יאָסל טרעגער, ווען צווישן די שוואַרצע ברויטן, וואָס ער האָט געקויפֿט פֿאַר זיך אויף שבת – נישט געהאַט אויף קיין חלות – איז געבליבן ליגן דאָס איינציקע חלהלע, וואָס דאָס ווײַב האָט אָנגעגרייט פֿאַר די „גוט שבת, ייִדעלעך”.
– גוט שבת, ייִדעלעך, גוט שבת!

אָנגעהויבן האָט זיך דער גוט־שבת־געזאַנג גאַנץ פֿרי, כּדי צו באַווײַזן צונויפֿצונעמען ביז מיטאָג די פּראָדוקטן בײַ אַלע ייִדן און גלײַך אָפּטראָגן אין די שפּיטעלער, האָבן זיך די „גוט־שבת־ייִדעלעך” אַרויסגעלאָזט איבער די הייף אין די פֿרימאָרגן־שעהען.

נישט בײַ איין פֿרוי אָדער קינד פֿלעגט טרעפֿן, אַז זיי האָבן זיך נאָך נישט געהאַט באַוויזן אָנצוטון, ווען ס׳האָט זיך דערהערט דער „גוט שבת, ייִדעלעך”; מיט אַן אַרויפֿגעוואָרפֿענעם פּאַלטן אויף די נאַכט־וועש פֿלעגן די פֿאַרשפּעטיקטע לויפֿן איבער די טרעפּ פֿון די פֿערטע און פֿינפֿטע שטאָקן, נישט צו פֿאַרזאַמען, חלילה, אַראָפּצוטראָגן די מתּנות פֿאַר די „גוט שבת, ייִדעלעד”.
– האַלטץ נישט אויף, ייִדעלעך, האַלטץ נישט אויף! – פֿלעגן די ייִדן רופֿן און מ׳האָט נישט אויפֿגעהאַלטן. מ׳האָט זיך געאײַלט.
– „וואָס מער, ייִדעלעך! – האָבן זיי געמאָנט און מ׳האָט געגעבן וואָס מער. ס׳האָבן זיך געדונגען די קינדערלעך מיט די מאַמעס, וועלכע האָבן נאָך פֿריִער מיט זיך אַליין שוין געהאַט זיך געדונגען. מ׳האָט צוגעלייגט נאָך אַביסל, נאָך אַ שטיקל, אַוועקגעגעבן דאָס איינציקע אײַ, די לעצטע פּאָר שטיקלעך צוקער, כאָטש מ׳האָט גאַנץ אָפֿט נישט געהאַט פֿאַר דעם אייגענעם קינד.

צו דרײַ ייִדן זענען געגאַנגען די „גוט שבת, ייִדעלעך” מיט צוויי גרויסע, טיפֿע קוישן, מיט צוויי אויערן בײַ יעדן קויש. „גוט שבת, יידעלעך, גוט שבת”. די קוישן ווערן פֿולער. די ייִדן בייגן זיך שוין אונטער דער משׂא און דער עולם טראָגט כּסדר.
– גוט שבת, ייִדעלעך, גוט שבת!

אויב מען האָט נישט געהאַט פֿאַר זיך אַליין אָנצוגרייטן אויף שבת, האָט מען קודם געזאָרגט פֿאַר די „גוט שבת, ייִדעלעך”. צוויי טעמים האָט מען דערבײַ געהאַט: אָרעמע קראַנקע זענען בילכער, און חוץ דעם: זאַל דער הויף נישט וויסן, אַז מ׳האָט נישט אויף שבת.
– אַ גוטן שבת, יִידעלעך אַ גוטן שבת. מיר גייען שוין אַוועק, ווער ס׳האָט נאָך נישט געגעבן, קען ברענגען אין צווייטן הויף!

* * *

פֿון שׂרהלען האָט מען הונט גאָרנישט אַראָפּגעגעבן. מען שמועסט אין הויף, אַז בײַ איר איז נישטאָ קיין פּרנסה. מ׳האָט שׂרהלען נישט געזען אַ גאַנצע וואַך אין יאַטקע בײַם קויפֿן פֿלייש און אויך נישט אין געוועלבל. שׂרהלע רימט זיך אַפֿילו, אַז זי האָט געקויפֿט אַ גאַנדז און פּוטער אין באַזאַר אויף אַ גאַנצע וואַך, אָבער די שכנים גלייבן נישט. פֿון שׂרהלען האָט מען הײַנט גאָרנישט אַראָפּגעגעבן אר די „גוט שבת, ייִדעלעך”. די ווײַבער אין הויף ווינקען זיד איבער.

מ׳וואָלט שטילערהייט געדאַרפֿט מיט עפּעס העלפֿן. באַלד הערן זיך אָבער אויף די טרעפּ דראָבנע טריטעלעך. שׂרהלעס טעכטערל לויפֿט פֿון פֿינפֿטן שטאָק מיט אַ פּעקעלע אין די הענט. אײַנגעפּאַקט אין פּאַפּיר טראָגט דאָס מיידעלע עפּעס פֿאַר די „גוט שבת, ייִדעלעך”. זי לויפֿט מיט דעם אין צווייטן הויף אַרײַן. נישט געהאַט קיין חלה, נישט געהאַט קיין פֿיש, נישט געהאַט קיין פֿלייש און קיין אײַ און געשעמט זיך פֿאַר די שכנים. אײַנגעפּאַקט טראָגט דאָס קינד פֿאַר די „גוט שבת, ייִדעלעך” אַ שטיקל ברויט. זאַלן די שכנים נישט זען, אַז זיי האָבן נישט קיין חלה אויף שבת. זי טראָגט עס אין צווייטן הויף, אָדער אין דריטן, צי אין פֿערטן, דאַרט וווּ מ׳קען זיי נישט.
– נאַט אײַך אַ שטיקל ברויט – דערלאַנגט דאָס קינד אַ פּעקעלע. – די מאַמע האָט געזאָגט, אַז די צווייטע וואַך וועט זי געבן חלה און צוקער אויך – גיט צו דאָס מיידעלע, – אַפֿילו אַ פּאָמעראַנץ! הײַנט האָט זי נישט, אַ גוטן שבת, ייִדעלעך, אַ גוטן שבת!

PL

„Git szabes, jidelach”

– „Git szabes, jidelach(jid.) Git szabes, jidelach – „Dobrej soboty, ludkowe”; wymowa jidyszowa warszawska., git szabes! Tu towarzystwo Machzikej ChojlimMachzikej Chojlim (hebr./jid. wspieranie chorych) – towarzystwo dobroczynne opiekujące się chorymi.. Przynoście i zrzucajcie – chały, chleb, ryby, mięso, cukier. Szybciej, szybciej, ludzie! Nie ma czasu! Trzeba odwiedzić inne podwórka. Jeśli ktoś nie może zejść, my wejdziemy. Dawać, dawać, ludzie, chorzy czekają! Szybciej, ludzie, nie ociągać się. Dajcie – masło, smalec, jajka, pomarańcze, jabłka. Chorzy też muszą porządnie zjeść, potrzebują czegoś dobrego!”.

Oto szabasowa muzyka na podwórkach żydowskiej Warszawy wyśpiewywana przez spracowanych Żydów, wymęczonych, bladych, zatroskanych ludzi. Znużeni całotygodniową gonitwą za zarobkiem nie odpoczywali w szabas, nie kładli się, żeby rozprostować kości, lecz chodzili z wielkimi koszami po żydowskich podwórkach i zbierali żywność dla biednych chorych w szpitalach.

Oprócz dziesiątków dużych organizacji dobroczynnych, działały w Warszawie setki mniejszych – Bejs-Lechem, Tomchej-Anijim i inne. Przed świętami rozdają tysiące paczek z wszystkim, co potrzebne biednej rodzinie. Zimą po biednych ulicach żydowskiej Warszawy jeżdżą wózki z herbatą i chlebem. Każdy żydowski mieszkaniec miał jakiś kontakt z Bejs-Lechem, Tomchej-Anijim lub inną organizacją dobroczynną. Ci, którzy nie są ich beneficjentami, są darczyńcami – wiedział to każdy warszawski Żyd. Nieszczęśnik, któremu nagle gorzej się wiodło, odczuwał jako największą tragedię to, że celowo pomijano jego mieszkanie przy okazji zbiórek darów na Pejsach dla biedaków. Bardziej bolało go to, niż fakt, że sam nie miał pieniędzy na urządzenie świąt.

Warszawskim biedakom pomagały dziesiątki dużych i setki mniejszych organizacji dobroczynnych. Na każdej ulicy, a czasem nawet podwórku istniały także lokale Hachnoses KaleHachnoses Kale (hebr./jid. wydawanie za mąż) – organizacja pomagająca ubogim dziewczętom w zamążpójściu., Gmiles ChesedGemiles Chesed (hebr./jid. bezinteresowna pożyczka) – kasa zapomogowo-pożyczkowa działająca przy niemal każdej gminie żydowskiej., Talmed TojreTalmed Tojre (hebr./jid. nauka Tory) – instytucje, w których dzieci z biednych rodzin mogły odebrać podstawowe wykształcenie religijne.. Jednak żadna organizacja nie była tak znana i lubiana przez warszawskich Żydów, jak „Git szabes, jidelach”.

Trudno sobie wyobrazić żydowskie podwórko, na którym nie pojawiliby się ludzie z tej organizacji. Byłby to dziwny szabas. Gefilte fisz, szabasowa chałka, czulent i kugel straciłyby swój odświętny smak. Tak samo straciłaby urok pieśń „Jom ze mechubed”„Jom ze mechubed” (hebr./jid. „Uświęcony ten dzień”) – tradycyjna pieśń śpiewana podczas wieczerzy szabasowej., śpiewana zarówno przez warszawskiego bogacza i chasyda z Góry Kalwarii reb Icze Mejera, jak i przez mełameda albo Josla tragarza.

„Git szabes, jidelach” nie przyszło dzisiaj na podwórko – szabas u bogacza jest zakłócony, bo choć sam ma wystarczająco dużo chały, żeby można było jeszcze po szabasie ją podsmażyć, przygotował i odłożył jeszcze jedną dla potrzebujących. U biednego mełameda szabas także jest jakby zawstydzony. Jego żona, wygniatając chałki na świąteczne posiłki, zabierała odrobinę z każdego bochenka z myślą o „Git szabes, jidelach”. Smutek zapanował też u Josla tragarza, u którego, pośród czarnego chleba zakupionego na szabas, u którego pośród czarnego chleba zakupionego na szabes – o chale nawet nie marzył – ostała się jedna, jedyna chałka, przygotowana przez żonę dla zbierających.
– Git szabes, jidelach, git szabes!

Śpiewne wołanie „git szabes” zaczynało się wcześnie rano, tak by zdążyć ze zbieraniem darów do południa i poroznosić je po szpitalach. Zbierający pojawiali się więc na podwórkach z samego rana.

Nierzadko zdarzało się, że kobiety i dzieci nie zdążyły się nawet ubrać, a tu już rozlegał się okrzyk „Git szabes, jidelach”. Z paltem zarzuconym na koszulę nocną spóźnieni darczyńcy zbiegali po schodach z czwartego lub piątego piętra, żeby tylko, broń Boże, nie przegapić momentu zbierania darów.
– Nie ociągajcie się, ludzie, nie ociągajcie! – wołali zwykle zbierający, a ludzie rzeczywiście się nie ociągali. Spieszyli się.
– Jeszcze więcej, ludzie! – upominali, a ludzie przynosili więcej. Dzieci targowały się z matkami, które już wcześniej same stoczyły z sobą boje. W końcu dokładały jeszcze odrobinę, jeszcze kawałek, oddawały jedyne jajko, ostatnie kostki cukru, choć często nie zostawało nic dla własnego dziecka.

Zbierający chodzili trójkami z dwoma dużymi koszami, z których każdy miał dwa ucha. „Git szabes, jidelach! Git szabes!”. Kosze zapełniały się, a niosący je ludzie uginali się już pod ich ciężarem.
– Git szabes, jidelach! Git szabes!

Nawet jeśli człowiek nie miał tyle, żeby samemu przyrządzić sobie świąteczny posiłek, najpierw troszczył się o zbierających. Przyświecały temu dwa cele: po pierwsze, biedni chorzy mają pierwszeństwo, po drugie, lepiej, żeby sąsiedzi nie wiedzieli, że człowiek nie ma na wyprawienie szabasu.
– Git szabes, jidelach! Idziemy dalej, kto jeszcze niczego nie dał, może przyjść na sąsiednie podwórko!

* * *

Sara nic dzisiaj nie dała. Ludzie na podwórku mówią, że cienko u niej z pieniędzmi. Cały tydzień nie była w jatce kupować mięsa, nie było jej też w sklepie. Sara chwali się wprawdzie, że kupiła gęś i masło na targu na cały tydzień, ale sąsiedzi nie wierzą. Sara nic dziś nie dała na „Git szabes, jidelach”. Kobiety na podwórku mrugają do siebie porozumiewawczo.

Należałoby jakoś dyskretnie pomóc. Wkrótce jednak słychać na schodach drobne kroczki. Córeczka Sary biegnie z piątego piętra z paczuszką w ręku. Dziewczynka niesie papierowe zawiniątko dla zbierających, leci na drugie podwórko. Nie było w domu chałki, ryby, mięsa ani jajka, przed sąsiadami jednak wstyd. Dziecko niesie więc kromkę chleba zawiniętą w papier, żeby sąsiedzi nie wiedzieli, że w domu nie ma nawet chały na szabas. Niesie na drugie albo trzecie podwórko, nawet jeszcze dalej – tam, gdzie jej nie znają.
– Proszę, kawałek chleba – dziecko oddaje paczuszkę. – Mama powiedziała, że na drugi tydzień da chałki i cukru – dodaje – nawet pomarańcz! Dzisiaj nie ma. A git szabes, jidelach, a git szabes!