Moja żydowska Warszawa

Ulica Dzika-Zamenhofa

YI

דזשיקע־זאַמענהאָף־גאַס

אָנגעהויבן האָט זיך די גאַס בײַ נאָוואָליפּקי, קעגנאיבער דעם הויף, וווּ עס האָט זיך געפֿונען די רעדאַקציע פֿון ײִדיש־פּוילישן „נאַש פּשעגלאָנד” און איינע פֿון די עלטסטע און באַקאַנטסטע ייִדישע ביבליאָטעקן – די ביבליאָטעק פֿון ברעסלערן.

דזשיקע־זאַמענהאף איז אַמאָל געווען איין גאַס און גערופֿן זיך בלויז דזשיקע. די גאַס האָט זיך געענדיקט העט ווײַט בײַם אַמאָליקן שטעטעלע און די לעצט וואַרשעווער פֿאָרשטאָט – פּאָוואָנזעק. זי איז דערגאַנגען ביזן גרויסן קאַטוילישן צמענטאַזש, וווּ ס׳האָבן זיך געפֿונען קריצערײען פֿון גוייִשע מצבֿות, צלמים און פֿלעכטערײען פֿון גוייִשע קרענץ. פֿלעגט אַהין פֿאַרבלאָנדזשען אַ ייִדיש ייִנגעלע און נישט ווילנדיק אַ קוק געטון אויף די גרויסע אײַזערנע און שטיינערנע צלמים – פֿלעגט ער זיך שטאַרק דערשרעקן פֿאַר דער גרויסער עבֿירה, וואָס ער האָט אָפּגעטון און פֿאַר תּשובֿה אויסגעריסן זיך עטלעכע האָר פֿון דער פּאה, אָדער אַ שטאַרקן ביס געטון זיך אין פֿינגער פֿון האַנט. מיט פֿאַרמאַכטע אויגן איז ער אין איין אָטעם געלאָפֿן צוריק פֿונעם טמא־אָרט און אַז ער איז אַזוי נישט קוקנדיק אַרויפֿגעפֿאַלן אויף וועמען און געקריגן געשטורכעט אין די זײַטן, – האָט ער עס אָנגענומען באַהבֿה: ער האָט עס כּשר פֿאַרדינט.

אַ פּאָר יאַר פֿאַר דער מלחמה האָט מען די דזשיקע צעטיילט אויף צוויי גאַסן: בײַם נאַמען דזשיקע איז געבליבן די צווייטע העלפֿט, די, וואָס האָט זיך געצויגן פֿון סטאַווקע ביז פּאָוואָנזעק; די ערשטע העלפֿט האָט באַקומען דעם נאָמען זאַמענהאף – נאָך דעם דערפֿינדער פֿון דער עספּעראַנטאָ־שפּראַך, וועלכער האָט געוווינט אויף אָט דער גאַס.

ייִדן האָבן זי נאָך פֿריִער געהאַט צעטיילט אויף צוויי העלפֿטן – כאָטש אָפֿיציעל איז זי געווען איינע – אויף אַ ייִדישער העלפֿט און אויף אַ גוייִשער. ייִדן האָבן נאָר שפּאַצירט ביז צו דעם אָרט, וווּ זי איז שפּעטער געוואָרן פֿונאַנדערגעטיילט. צום גוייִשן סוף פֿון דער גאַס זענען זיי קײנמאָל נישט געגאַנגען.

די זאַמענהאָפֿאַ־גאַס האָט זיך געצויגן פּאַראַלעל מיט די נאַלעווקעס און איז געווען איר נאָענטסטע שכנה.

ביידע שכנותדיקע גאַסן האָבן געהאַט טייל בשותּפֿותדיקע הייף מיט דורכגענג פֿון איין גאַס צו דער צווייטער. זענען די דאָזיקע דורכגענג געווען קאַנאַלן, דורך וועלכע עס זענען געפֿלאָסן שטראָמען מענטשן פֿון נאַלעווקער סוחרים וועלכע זענען געוואָרן אײַנוווינער פֿון זאַמענהאָפֿאַ.

אויף דער זאַמענהאָפֿאַ האָבן געוווינט סוחרים פֿון די ריזיקע ייִדישע האַנדלס־גאַסן: נאַלעווקעס, פֿראַנצישקאַנער און גענשע. קיין האַנדלס־גאַס איז די זאַמענהאָפֿאַ נישט געווען. אויף „עקספּאָרט” פֿאַר דער פּראָווינץ האָט זי גאָרנישט פֿאַרמאָגט, אָבער דאָך איז זי געווען באַקאַנט אין גאַנץ פּוילן. וווּ האָט אַ צוגערײַזטער, פֿאַריאָגטער פּראָווינצער סוחר אָדער שפּיליטער געקאָנט אָפּעסן אַ מיטאָג אַזוי ביליק, געשמאַק און צו דער זעט, ווי בײַ כאַסקעלבערגן, בורשטינען, אָדער אין די צענדליקער „היימישע מיטאָגן”, וואָס זענען געווען פֿול אין יעדן הויף פֿון דער זאַמענהאָפאַ־גאַס? ער האָט זיי נישט געדאַרפֿט זוכן. קודם־כּל האָט זיך אים אַ וואַרף געטון אין די אויגן די אויסגעשטאָפּטע הון מיט די גרויסע פּאָרציעס לעבערלעך, וואָס זענען אַלס רעקלאַמע געווען אויסגעשטעלט בײַ כאַסקעלבערגן אין שוי־פֿענצטער און גערופֿן אים מיטן צוזאָג „זאַט און געשמאַק”. חוץ די דאָזיקע רעקלאַמעס האָבן צענדליקער ייִנגלעך געשטעקט אין האַנט אַרײַן צעטעלעך, וווּ ס׳איז געווען אויפֿגעגעבן דער אַדרעס פֿון די „היימישע מיטאָגן”, וווּ ער באַקומט פֿאַר איין זלאָטע: „די אמתע פּאָרציע ’לעבעדיקע פֿיש’”. דעם „ריכטיקן פֿײַנעם טעלער יויך מיט לאָקשן און צוקער־באָבעס”, דאָס „גוטע געשטאָפּטע און ברוין־אויסגעפּרעגלטע האַלב־גענדזל” מיט אַ מעגעלע, קאָמפּאָט, ברויט „וויפֿל איר ווילט” און „זאָדע־וואַסער אומזאַנסט”.

האָטעלן און מעבלירטע צימערן זענען אויך געווען אויף זאַמענהאָפֿאַ. ווילסטו – איז אלײַן אַ צימער „זאָבער און ציכטיק מיט גוטע באַהאַנדלונג”, ווילסטו – איז בשותּפֿות „פֿיר אַן האַלבן פּרײַז”. קאָנסטו נישט באַצאָלן פֿאַר אַ גאַנץ בעט, איז אַפֿילו אַ בשותּפֿותדיק בעט דאָ פֿאַר אַ פּאָר גראָשן.

און וווּ האַסטו נאָך אַזעלכע מציאות, ווי אויף זאַמענהאָפֿאָ? „אַז דו צאָלסט אײַן פֿינף גראָשן פֿאַר איין גלאָז זאָדע־וואַסער – מעגסטו טרינקען, וויפֿל דו קענסט”. די טראָטואַרן פֿון זאַמענהאָפֿאַ זענען געווען אָנגעפּראָפּט מיט מענטשן – נישט אַדורכצוגײן; איז מען געגאַנגען אויך אין מיטן גאַס. דער טראַמווײַ, וואָס איז דורכגעפֿאָרן, האָט זיך געמוזט שנײַדן דורך אַ געדיכטער מענטשן־מאַסע. הונדערטער געשעפֿטן פֿון פֿאַרשידענע בראַנזשעס זענען געווען אויף דער גאַס, אָבער בלויז פֿאַרן קאָנסומענט: שפּײַז, קאָנפֿעקציע, קיך־געשיר, עלעקטרישע לאָמפּן – אַלץ דעטײל פֿאַרן היימישן געברויך. אין „ספּעציעלע סעזאָנען” זענען פֿאַרשוווּנדן די פֿאַרשידענע בראַנזשעס און אַלע געוועלבער האָבן באַקומען איין אויסזען: פֿאַר חמשה עשׂר בשבֿט האָבן זיך כּמעט אין אַלע שוי־פֿענצטער באַוויזן קיישעלעך מיט ארץ־ישׂראל־פּירות, פֿײַן באַפּוצטע מיט זײַדענע בענדער און מיט אויפֿשריפֿטן: „משה עשׂר”. די גאַנצע גאַס איז פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ „באַקאַלײ־קראָם”. ייִדן האָבן געקויפֿט פּירות און אַהײמגעטראָגן צו ווײַב און קינדער אויף אַ „שהחײנו”.

פֿאַר פּורים איז געווען דער סעזאָן פֿון טאָרטן און די גאַנצע גאַס איז פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ קאָנדיטעריי. אין די געשעפֿטן האָבן זיך געשטופּט יונגעלײַט – געוואָלט אָנקומען וואָס שנעלער. זיי האָבן מורא געהאַט, מ׳זאָל זיי נישט אויסכאַפּן דעם שענסטן טאָרט, וואָס זיי האָבן געוואָלט שיקן צו די כלות „שלח מנות”.

אויף די ענגע טראָטואַרן פֿון זאַמענהאָפֿאַ האָבן זיך געשטויסן גאַסן־הענדלער מיט וועגעלעך פֿרוכטן, קוישן בייגל, באַלאָנען סאָדע־וואַסער און קעסטלעך צוקערלעך. גייענדיק אויף דער גאַס פֿלעגט מען זיך אָפּהאַקן די זײַטן.

ערבֿ ראָש־השנה און ערבֿ יום־כּיפּור אָדער מוצאי יום־כּיפּור און הושענה־רבה איז די גאַס פֿול געווען מיט דראָזשקעס, וואָס האָבן געפֿירט ייִדן צו קרובֿים זיך ווינטשן „אַ גוט קוויטל”.

אין די פֿאַרנאַכטן פֿון אַלע טעג איז די גאַס געווען אָקופּירט דורך אַ יונגן עולם. „לײַטישע” יונגעלײַט און פֿרײַלינס האָבן זיך געלאָזט צו ביעלאַנסקע צי אין די פּוילישע טעאַטערן פֿון „יענע גאַסן”. אַרבעטער האָבן געשטראָמט אין די פֿאַראײַנען און אין די ביבליאָטעקן מיט ביכלעך אונטער די אָרעמס.

צווישן געדיכטן עולם פֿלעגט זיך פֿון צײַט צו צײַט דורכשטופּן אַ רײַטער־פּאָליציאַנט, זײַן פֿערד איז גאַנץ אָפֿט געווען באַקלעפּט מיט פֿאַרבאָטענע אויפֿרופֿן און פּראָקלאַמאַציעס קעגן דער רעגירונג. דאָס האָט אים חבֿרה פֿון אַ לינקער פּאַרטײ אויסדעקאָרירט אין דער ענגשאַפֿט און געמאַכט אים פֿאַר זייערס אַן אַגיטאַטאָר. די ענגשאַפֿט פֿלעגט אויך אָפֿט אויסגענוצט ווערן אויפֿצוהענגען רויטע פֿענדלעך אויף די טראַמווײַ־דראָטן און אויף די טראַמווײַען, וואָס האָבן דערנאָך – ביז מ׳האָט עס באַמערקט – געפֿירט זיי איבער די גוייִשע, אַריסטאָקראַטישע גאַסן.

בײַ זאַמענהאָפֿאַ האָבן זיך פונאַנדערגעצווײגט די גאַסן: מילע, וואָלינסקע, ניסקע – גאַסן פֿון ייִדישע פּראָלעטאַריער און אָרעמקייט, וואָס האָבן געקוקט אויף זאַמענהאָפֿאַ, ווי אויף דעם ייִדישן בורזשויִ, מיט וועלכן מען דאַרף פֿירן דעם „קלאַסן־קאַמף”. פֿלעגט מען דעם ערשטן מאַי, ווען די פּראָלעטאַרישע צוגן זענען פֿאַרבײַ די זאַמענהאָפֿאַ, הערן אויסגעשרייען:
— „נידער מיט די בורזשויִען!”

די בייזע יאָרן האָבן אויסגעגלײַכט די ייִדישע בורזשויִען מיט די פּראָלעטאַריער, פֿאַרברידערט זיי צום קאַמף מיטן געמיינזאַמען שׂונא און פֿאַרברידערט צום בשותּפֿותדיקן אומקום…

PL

Ulica Dzika-Zamenhofa

Ulica zaczynała się przy Nowolipkach, naprzeciwko podwórka, w którym mieściła się redakcja polsko-żydowskiego dziennika „Nasz Przegląd”Nasz Przegląd (1923 – 1939) – wpływowy żydowski dziennik wychodzący po polsku w Warszawie, pod redakcją Jakuba Appenszlaka. oraz jedna z najstarszych żydowskich bibliotek, czytelnia Breslera.

Dzika i Zamenhofa stanowiły niegdyś jedną ulicę, która nazywała się po prostu Dzika. Ulica kończyła się daleko na Powązkach, jednym z warszawskich przedmieść. Dochodziła aż do wielkiego katolickiego cmentarza. W okolicy tej znajdowały się chrześcijańskie warsztaty kamieniarskie, produkujące nagrobki i krzyże, a także miejsca, w których wyplatano wieńce. Jeśli zabłądził tam żydowski chłopiec i niechcący spojrzał na wielkie żelazne i kamienne krzyże, ogarniał go strach przed ciężkim grzechem, który właśnie popełnił. Jako pokutę wyrywał sobie kilka włosów z pejsów lub gryzł się mocno w palec. Z przymkniętymi oczami, co sił w nogach uciekał z tego nieczystego miejsca, a jeśli przypadkiem na kogoś wpadł i dostał kuksańca w bok, przyjmował go z wdzięcznością, jako należną karę.

Kilka lat przed wojną podzielono Dziką na dwie ulice: dalsza część ulicy, od Stawek do Powązek, pozostała Dziką; resztę nazwano Zamenhofa, od nazwiska twórcy esperanto, który mieszkał na tej właśnie ulicy.

Żydzi już wcześniej dzielili ją na dwie części – żydowską i nie-żydowską – choć oficjalnie była to wciąż jedna ulica. Spacerowali tylko do miejsca, w którym została później podzielona. Do nie-żydowskiej części nigdy nie chodzili.

Zamenhofa biegła równolegle do Nalewek, była jej najbliższą sąsiadką. Obie ulice łączyły wspólne podwórka z wyjściami na każdą z nich. Przejścia te stały się kanałami, którymi płynął strumień nalewkowskich klientów, mieszkańców ulicy Zamenhofa.

Na Zamenhofa mieszkali kupcy z największych żydowskich ulic handlowych – Nalewek, Franciszkańskiej i Gęsiej. Zamenhofa nie była jednak jedną z handlowych arterii. I choć nie „eksportowała” na prowincję, znana była w całej Polsce. Gdzież indziej mógł bowiem przyjezdny – zabiegany kupiec czy spedytor z prowincji – zjeść obiad tak tanio i smacznie jak u Chaskielberga, Bursztyna albo w jednej z niezliczonych jadłodajni, ogłaszających się jako „obiady domowe”, których pełno było w każdym podwórku? Nie musiał ich wcale szukać. Wzrok przyciągała wypchana kura i duże porcje wątróbek, które stały jako reklama w oknie wystawowym Chaskielberga i zachęcały hasłem „Smacznie i syto”. Oprócz tej reklamy dziesiątki młodzików wciskały do rąk ulotki z adresami „obiadów domowych”, gdzie za złotówkę człowiek mógł dostać: „Prawdziwe porcje >>żywej ryby<<”, „duży talerz rosołu z kluskami i słodką babkę”, „pyszny nadziewany i upieczony na złoto półgąsek” z żołądkami, kompotem, chlebem „do woli” i „wodą sodową gratis”.

Na Zamenhofa były także hotele i umeblowane pokoje. Co tylko sobie zażyczysz. Osobny pokój „czysty i schludny, miła obsługa”. Pokój na spółkę „za połowę ceny”. Nie stać cię na całe łóżko, można tu nawet wynająć łóżko na spółkę za kilka groszy.

Gdzie znajdziesz takie okazje jak na Zamenhofa? „Płacąc pięć groszy za szklankę wody sodowej – dolewki gratis”. Chodniki były tak zatłoczone, że aż trudno było przejść; szło się więc ulicą. Tramwaj musiał przeciskać się przez ludzką masę. Na Zamenhofa znajdowały się setki sklepów przeróżnych branż – produkty spożywcze, odzież, naczynia i sprzęty kuchenne, lampy elektryczne – tylko handel detaliczny, na potrzeby domowe. W rozmaitych „sezonach” znikała różnorodność i wszystkie sklepy wyglądały podobnie. Przed ChamiszoserChamiszoser (jid.) – biblijne święto płodów rolnych, znane także pod hebrajską nazwą Tu biSzwat (15. dzień miesiąca szwat). w niemal wszystkich oknach wystawowych pojawiały się koszyki z „Erec Jisroel pejres”Erec Jisroel pejres (hebr./jid. „owoce ziemi Izraela”) – zbiorowy termin, którym określano suszone owoce (rodzynki, figi, daktyle, morele) spożywane tradycyjnie podczas święta Tu biSzwat. ozdobione jedwabnymi kokardami z napisem „Chamiszoser”. Cała ulica zamieniała się wtedy w sklep z bakaliami. Ludzie kupowali suszone owoce i zanosili do domu dla żon i dzieci na „sze-hechijanu”Sze-hechijanu (hebr., „który dałeś nam dożyć”) – zwyczajowa nazwa błogosławieństwa dziękczynnego..

Przed PurimPurim (hebr.) – święto upamiętniające ocalenie Żydów od zagłady z rąk Hamana; historia tego święta zawarta jest w Księdze Estery. Purim zwany jest też żydowskim karnawałem, gdyż do świątecznych tradycji należy przebieranie się oraz sute ucztowanie. był sezon na torty i cała ulica zamieniała się w cukiernię. W sklepach młodzi mężczyźni przepychali się, aby czym prędzej dostać się do lady. Bali się, że ktoś zwinie im sprzed nosa najpiękniejszy tort, który zamierzali posłać narzeczonej jako „szlachmones”Szlachmones (hebr./jid. „posyłanie prezentów”) – zwyczaj obdarowywania rodziny i znajomych smakołykami podczas święta Purim..

Na wąskich chodnikach cisnęli się sprzedawcy uliczni z wózkami owoców, koszami bajgli, baniakami wody sodowej i skrzynkami cukierków. Idąc ulicą można było sobie poobijać boki.

W wigilię RoszeszoneRoszeszone (hebr./jid.) – żydowski Nowy Rok, rozpoczyna dziesięciodniowy okres pokutny; znany także pod nazwą Święto Trąbek. czy JonkiperJonkiper (hebr./jid.) – święto, podczas którego społeczność żydowska pokutuje za grzechy całego roku; znane także pod nazwą Dzień Pojednania. albo po zakończeniu Jonkiper lub Hojszajne RabeHojszane Rabe (hebr./jid.) – siódmy dzień Święta Kuczek (hebr./jid. Sukes), który tradycyjnie uchodzi za dzień, kiedy kończy się Sąd Boży, rozpoczynający się w dniu Nowego Roku. ulica zapełniała się dorożkami, którymi mieszkańcy jeździli do krewnych życzyć im „A gut kwitl”(jid.) „A gut kwitl” („Obyś był dobrze zapisany”) – według tradycji żydowskiej w okresie od Nowego Roku do Jom Kipur (albo do końca Święta Kuczek) Bóg rozważa grzechy wszystkich Żydów, jednych zapisuje w Księdze Życia, innych w Księdze Śmierci..

Popołudniami ulica należała do młodzieży. „Modni” młodzieńcy i panny chodzili na Bielańską – na „tamte” ulice – do polskich teatrów. Robotnicy z książkami pod pachą zbierali się w swoich stowarzyszeniach i bibliotekach.

Od czasu do czasu przez tłum przeciskał się policjant na koniu. Zdarzało się często, że konia obklejano odezwami i proklamacjami przeciwko władzy. W ścisku ulicznym działacze partii lewicowych dekorowali zwierzę, robiąc z niego swojego agitatora. Wykorzystywali też tłok, by zawieszać czerwone flagi na drutach tramwajowych a także na samych tramwajach, które potem wiozły je po pańskich ulicach chrześcijańskiej Warszawy, dopóki ktoś ich nie zauważył.

Od Zamenhofa odchodziły Miła, Wołyńska i Niska, ulice żydowskiego proletariatu i biedoty. Patrzyły one na ulicę Zamenhofa jak na burżuja, z którym trzeba prowadzić „walkę klas”. Pierwszego maja, kiedy proletariacki pochód zbliżał się do Zamenhofa, dawało się słyszeć okrzyki:
– Precz z burżujami!

Minione straszliwe lata zrównały jednak żydowskiego burżuja z proletariuszem, złączyły ich w walce z wspólnym wrogiem i zbratały we wspólnej śmierci.